Lüle Taşının Adları: Meerschaum, Écume de Mer, Sepiyolit

Lüle taşının adları, tek bir mineralin dört dilde dört ayrı mantıkla adlandırılmasının örneğidir. Formülü Mg4Si6O15(OH)2·6H2O olan bu sulu magnezyum silikat, mineraloji literatüründe sepiyolit, Almancada Meerschaum, Fransızcada écume de mer, Türkçede ise lüle taşı diye anılır. Adlardan biri taşın görünüşünü, biri neye benzediğini, biri de ne işe yaradığını anlatır; aralarındaki tek düz çeviri ilişkisi Almanca ile Fransızca arasındadır.

Deniz Köpüğü Benzetmesi

Almanca Meerschaum'un sözlük karşılığı "deniz köpüğü"dür. Sözcük İngilizceye 1784'te olduğu gibi girmiş, önce yumuşak beyaz bir kil türünü, 1789'dan itibaren de bu kilden yapılmış hazneli pipoyu anlatmıştır. Fransızca écume de mer, Almancanın birebir karşılığıdır. Benzetmenin fiziksel dayanağı açıktır: taş gözenekli, yumuşak ve beyazdır, yoğunluğu düşük parçaları suda batmaz. Bir etimoloji sözlüğü tanımın Almancaya özgü olmadığını, izinin Latince spuma maris ve Yunanca halos akhne kalıpları üzerinden Farsça kef-i deryâ ifadesine kadar sürüldüğünü belirtir; bu zinciri bütün kaynaklar paylaşmaz.

Benzetme yerleştikçe onu harfi harfine anlayanlar da çıktı. On dokuzuncu yüzyılın popüler yayınlarında taşın kıyıya vuran köpüğün katılaşmış hâli olduğu ya da denizde yaşamış canlıların kabuklarından oluştuğu yolunda açıklamalar dolaştı; dönemin uzmanları bunları defalarca düzeltse de inanış yayınlarda uzun süre canlı kaldı. Oysa taşın pipo yapımında kullanıldığına dair ilk kayıt 1723 dolaylarına uzanır: sözcük Avrupa dillerine yerleştiğinde malzeme çoktan tanınıyordu.