Kiseru (Japon Piposu)

Kiseru, Japonya'nın geleneksel tütün piposudur: bir ucunda yüksük kadar küçük bir metal hazne, ortasında ince bir sap, öbür ucunda yine metal bir ağızlık bulunur. Tipik boyu 15 ile 25 santimetre arasındadır. Tütünün Japonya'ya ulaştığı 1570'lerin ardından biçimlenmiş, 17. yüzyılın başına gelindiğinde çocuklar için hazırlanan ders metinlerinde bile anılacak kadar yaygınlaşmıştır.

Edo döneminde ise hem gündelik bir alışkanlık nesnesi hem de sahibinin konumunu gösteren süslü bir eşya sayılmıştır. Piponun dünya tarihi içinde kiseru, Batı'nın ağaç ve kil geleneklerinden bağımsız gelişen ayrı bir kolu temsil eder.

Yapısı ve Başlıca Tipleri

Kiseru'nun klasik biçimi üç parçalıdır. Hazne ile altındaki kıvrımın oluşturduğu metal başlık gankubi (雁首, sözcük anlamıyla "kaz boynu") adını taşır; kimi kaynaklarda haznenin kendisi ayrıca hizara diye anılır. Ortadaki sapa rao (羅宇) denir; adın, bu iş için tercih edilen Laos kamışından geldiği söylenir. Ağızlık suikuchi (吸口), sapın iki uçta oturduğu metal kovanlar ise kata adını alır.

En yaygın tip, sapı bambudan (seyrek olarak sert bir ağaçtan) yapılan rao-kiseru'dur. İkinci tip olan nobe-kiseru'da bambu yoktur; gövde baştan sona metaldir ve do adıyla anılır. Maden işçiliğinde pirinç ile gümüş başta gelir, cam ya da seramikten yapılmış örnekler de bilinir. Alt biçimler rao-kiseru'da kata'nın, nobe-kiseru'da do'nun kesitine göre ayrılır; Japonca kaynaklarda sekishu (石州), joshin (如心), natamame (刀豆), tazuna (手綱) ve kodai-ji (光大寺) gibi adlar sayılır. Alışılmışın dışında gövdesi olan örnekler için kaynaklarda kawarigata terimi kullanılır.

Sözcüğün kökeni tartışmalıdır: Khmer dilinde "boru" anlamına gelen bir sözcükten geldiği de, Portekizce ya da İspanyolca "emmek" fiilinden türediği de öne sürülür.