Çubuk (Chibouk)

Çubuk (Batı dillerinde chibouk ya da tchibouque), Osmanlı dünyasının uzunluğu bir metreyi aşıp bir buçuk metreye ulaşabilen, uzun saplı geleneksel piposudur. Adının kökeni tartışmalıdır: Kimi kaynaklar sözcüğü Farsça çûbek (küçük değnek) sözcüğüne, kimi etimoloji sözlükleri ise Eski Türkçe çıbık (ince dal) köküne bağlar; her durumda sözcük Türkçeden Balkan dillerine ve Batı dillerine geçmiştir.

Tütünün Osmanlı topraklarına ulaşmasının ardından 17. yüzyılda yaygınlaşan çubuk, Balkanlar'dan İran'a uzanan geniş bir coğrafyada iki yüzyılı aşkın bir süre gündelik hayatın parçası olmuştur. Bu madde çubuğu bir nesne olarak ele alır; çevresinde gelişen ikram ve konak âdetleri Osmanlı'da çubuk kültürü maddesinde anlatılır.

Yapısı ve Parçaları

Çubuk, tek gövdeden yontulmuş modern pipoların aksine üç ayrı parçanın birleşmesiyle oluşur:

• Lüle: Tütünün konduğu pişmiş kil hazne. Sapın ucuna geçirilir; eskidiğinde ya da kırıldığında tek başına değiştirilebilir.
• Sap: Yasemin, kiraz veya gül ağacından yapılan, pipoya adını veren uzun gövde. Duman bu uzun kanaldan geçerken soğur.
• İmame: Dudağa gelen ağızlık (stem); çoğunlukla kehribardan yapılır.

Bu üçlü, günümüz pipo anatomisindeki lüle-boyun-ağızlık düzeninin birebir Osmanlı karşılığı sayılır; "lüle" ve "imame" sözcüklerinin bugün de Türkçe pipo terminolojisinde yaşıyor olmasının kaynağı çubuktur. Zengin örneklerde kehribar imamenin değerli taşlarla bezendiği, sapın gümüş tellerle sarıldığı bilinir; çubuğun uzunluğu ve süslemesi, sahibinin toplumsal konumunun göstergesi sayılırdı.