Briyar Dışındaki Ahşaplarda Pipo
Briyar dışındaki ahşaplarda pipo yapımı, pipoculuğun hem zorunluluktan hem meraktan doğan yan koludur. Ölçüt malzeme olan briyar, ağaç fundasının (Erica arborea) kökünde oluşan yumrudan çıkar; bu odunun aşırı sert, yoğun ve ısıya dayanıklı olması onu hazne ahşapları arasında ayrı bir yere koyar. Buna karşılık sert ağaçların büyük bölümünden de kullanılabilir bir hazne elde edilir. Kiraz, zeytin, akçaağaç, ceviz ve meşe, pipo haznesi malzemeleri arasında briyarın ve mortanın ardından en sık anılan türlerdir.
Savaş yıllarının zorunlu ikamesi
Amerika Birleşik Devletleri'nde II. Dünya Savaşı boyunca ithal edilemeyen briyar yumrularının yerini dağ defnesinin (Kalmia latifolia) kök yumruları aldı. Bu tercih rastlantı değildir: Dağ defnesi de, briyarı veren ağaç fundası da fundagiller (Ericaceae) familyasındandır ve her ikisinde de kök boğazında sert, karışık damarlı bir yumru oluşur. Aynı yıllarda Kuzey Avrupa atölyelerinin kayına yöneldiği de anlatılır. Ahşap pipoculuğun briyardan önceki dönemi zaten benzer bir mantığa dayanıyordu; Ulm kök ahşabı pipoları kızılağaç, ceviz, armut ve akçaağaç yumrularından oyulurdu.
Türlerin davranışı
Aşağıdaki tablo, yapımcı denemelerinde bildirilen fiziksel davranışları sorunsuzdan sorunluya doğru sıralar; sonuçlar aynı türün farklı parçalarında bile değişebilir.
Tür |
Bildirilen davranış |
|---|---|
Kiraz, elma |
Düşük yoğunluk; kalın cidarla bile hafif hazne. Sorun bildirilmemiştir. |
Ceviz |
İşlenmesi kolay; çatlama görülmemiştir. |
Akçaağaç uru |
İri hacimli, buna karşılık görece hafif hazne verir. |
Zeytin |
Yoğun ve karmaşık damarlı. İnce cidarlı örneklerde alıştırma sırasında gözeneklerden sızma gözlenmiştir. |
Alıç kökü |
Briyardan sert olduğu bildirilir; kuruyan kökte çatlaklar sık. |
Dişbudak |
Parlatmada büyüme halkalarının yumuşak bölgeleri aşınır, yüzeyde belirgin bir doku kalır. |
Mersin (myrtle) |
Sert ağaçların yumuşak ucundadır; delik ağzı temiz kesilmez, karbon tabakası yavaş oluşur. |
Abanoz |
Çok yoğun; çatlamaya yatkın olduğu bilinir. |
Siyah palmiye |
Gösterişli lifli görünüm; ısı altında sapta çatlama görülmüştür. |
Paulownia |
Çok düşük yoğunluk (yaklaşık 0,28 kg/L). Yumuşaklığı yüzünden delik ağızları liflenir, hazne duvarı kömürleşebilir. |
Briyar dışı türlerin en somut üstünlüğü ağırlıktır. Bu ağaçların çoğu funda kökünden daha düşük yoğunlukta olduğundan, kalın cidarlı ve iri hazneli bir pipo bile elde ve dişte hafif kalabilir. Ne var ki hafiflik çoğu zaman yumuşaklıkla birlikte gelir: yumuşak odunda matkap ve havşa temiz kesmez, hazne duvarı da karbon tabakası oturmadan kömürleşebilir. Ölçeğin öbür ucundaki çok yoğun türlerde sorun tersine döner; abanoz ve alıç gibi odunlarda kuruma ve ısı çatlağı sık bildirilir.
Uygun olmayan türler ve dikkat noktaları
Çam, ladin, sedir gibi iğne yapraklı türler reçineli ve yumuşak oldukları için hazne malzemesi sayılmaz; karbon tabakası oluşmadan yanma eğilimindedirler. Kullanılacak odunun tam kurutulmuş olması da şarttır; yaş ya da yarı kuru blok, işlendikten sonra kaçınılmaz biçimde çatlar. Türün doğru belirlenmesi ayrı bir başlıktır: bazı ağaçların özsuyu ve tozu tahriş edici bileşikler taşır, savaş yıllarının gözde ikamesi dağ defnesinin ise bitki olarak bütün kısımları zehirli sayılır. Bu yüzden yapımcılar tanımadıkları bir odunu haznede kullanmadan önce türü kesin olarak saptamaya önem verir.
Yüzey işlemi ve ömür
Briyar dışı ahşapları boyasız bırakıp yalnızca zımpara ve cilayla bitirmek yapımcılar arasında yaygın bir uygulamadır; bu türlerin ince damar ayrıntıları ve solgun renkleri boya altında vurgulanmak yerine silikleşir. Yüzey işlemleri bakımından geri kalan adımlar briyarınkiyle aynıdır. Dayanıklılıkta ise sorunların çoğu ilk birkaç içimde ortaya çıkar; alıştırma dönemini çatlamadan atlatan bir haznenin sonrasında uzun süre dayandığı bildirilir.