Briyar Ticaretinin Unutulan Üreticileri ve Markaları

Briyar ticaretinin unutulan üreticileri ve markaları, funda kökü (briyar) işleyerek pipo yapmış olan, ama bugün adı yalnızca bir damgadan ibaret kalan firmaları konu alır. 19. yüzyılın ikinci yarısıyla 20. yüzyılın ortası arasında Avrupa'da ve Kuzey Amerika'da yüzlerce atölye ile fabrika kuruldu; büyük bölümü kapanırken ne arşiv ne katalog bıraktı. Bir estate pipoyu eline alan koleksiyoncunun karşılaştığı sorun budur: sapta okunan ad, çoğu zaman tek başına hiçbir yere çıkmaz.

Damgayı vuran, pipoyu yapan değildir

Belirsizliğin kökeninde sanayinin çalışma düzeni yatar. Ahşap tornacılığı geleneği köklü olan Saint-Claude, briyar devriminin ardından 1855'ten itibaren funda kökü piposunda hızla büyüdü ve 19. yüzyıl ortasından 20. yüzyıl ortasına kadar el yapımı ahşap pipoların dünya merkezi sayıldı. Fransa'nın ikinci odağı Var'daki Cogolin ise 1880 dolayında nitelikli pipoda uzmanlaştı; buradaki fabrikalar üretimlerinin bir bölümünü İngiltere'ye gönderiyordu.

Bu atölyelerin çoğu kendi adına değil, sipariş üzerine çalışıyordu. Kayıtlara göre 1914 tarihli bir Amerikan konsolosluk ticaret raporu, "İngiliz" diye bilinen pipoların önemli bir bölümünün baştan sona Saint-Claude'da yapıldığını, üstelik alıcının adı çoktan vurulmuş hâlde sevk edildiğini aktarır. İtalya'da düzen benzerdi: ağırlığı Lombardiya'da toplanan fabrikalar çoğu yabancı olan dağıtımcılar hesabına çalışıyor, damga (punzone) ürün bittikten sonra vuruluyordu. Dolayısıyla bir markanın kaç ayrı atölyede ürettirdiği, bir atölyenin kaç ayrı marka için çalıştığı çoğu zaman bilinmez.

Gümrük duvarı ve kapanan kapılar

İki savaş arası dönemin korumacılığı, hâlihazırda kırılgan olan bu ağı daha da dağıttı. Kayıtlara göre British Pipe Trade Association, 1 Ocak 1939'da yürürlüğe giren bir iç düzenlemeyle "British Made" ya da "London Made" ibaresini koşula bağladı: haznenin veya ağızlığın tümüyle Britanya'da üretilmiş olması, montaj ile son işlemlerin de Birleşik Krallık'ta yapılması gerekiyordu.

Bunun kıtadaki üretici için ne anlama geldiğini tek bir örnek özetler. Saint-Claude'daki Établissements E. H. Victor, briyar pipo üreten sıradan bir aile işletmesiydi. İngiltere kendi topraklarında pipo satışını tekel altına alınca işletme 1928'de dolma kalem üretimine yöneldi ve başlıca pazarı yine İngiltere oldu. Firmanın adının bugün hatırlanmasının nedeni pipoları değil, kurucusu Éric Victor'un oğlunun sonradan kutup araştırmacısı olarak tanınan Paul-Émile Victor olmasıdır. Aynı kasabadaki onlarca işletmenin çoğunda böyle bir tesadüf yaşanmadı.

Amerika'nın dağınık kaydı

Amerika Birleşik Devletleri'nde tablo daha da bulanıktır. Eski ticaret rehberleri üzerinden yürütülen bir tarama, 1860-1930 arasında otuz iki eyalette binden fazla pipo üreticisi, ithalatçısı ya da toptancısı saptamış; kayıtların büyük bölümü New York eyaletine ait çıkmıştır. Rehberlerin "pipo imalatı" gibi genel ifadelerle yetinmesi yüzünden firmaların hangi malzemeyle çalıştığı, kaç yıl ayakta kaldığı anlaşılamaz. Kaufman Brothers & Bondy, William Demuth & Company ve L. & H. Stern gibi birkaç ad dışındakiler genel başvuru kaynaklarına hiç girmemiştir.

İzler nereden sürülür

Boşluğu kapatmaya çalışan derlemeler sınırlı sayıdadır. Herb Wilczak'ın 1997'de yayımlanan Who Made That Pipe? adlı çalışması pipo adlarını üretici ya da satıcılarıyla ve menşe ülkeleriyle eşleştirir; yedi binin üzerindeki girdisinin çoğu ayrı bir firma değil, tek bir evin piyasaya çıkardığı model adıdır. José Manuel Lopes'in Quimera tarafından 2005'te basılan Pipes, Artisan and Trademarks başlıklı kitabı ise dünya genelinden yaklaşık bin sekiz yüz yapımcıyı alfabetik sırayla listeler. Bunların ötesinde patent ve tescil kayıtları, yerel ticaret rehberleri ile dönemin pipo dergilerindeki ilan sayfaları kalır; konuya ilişkin başlıca yazılı kaynaklar pipo kitapları ve yayınları ile araştırma kaynakları maddelerinde toplanmıştır.

Artisan pipo ve fabrika piposu ayrımının bugün bu kadar keskin görünmesinde, ikisi arasında kalan geniş orta kuşağın kaydının hiç tutulmamış olmasının payı olduğu kabul edilir.