Metal Torna (Metal Lathe)
Metal torna (metal lathe), kesici kalemin elde tutulmadığı, kızaklı bir taşıyıcı üzerinde yürütüldüğü torna tezgâhıdır. Addaki "metal", tezgâhın sınırını değil alışılmış kullanımını gösterir; ebonit, akrilik ve briyar da aynı tezgâhta rahatlıkla işlenir. Pipo yapımcılığı içinde tezgâhın değeri, ölçü tutmaya en çok muhtaç olan işlerde belirginleşir: zıvana çapı, hazne ekseni, sapın ön yüzü. Atölyeden atölyeye düzen değişir; kimi yapımcı tek tezgâhla yetinir, kimi de ayrı işler için ayrı ayarlanmış birden çok torna bulundurur.
Ahşap tornadan farkı
Ahşap tornada kalemi tutan şey ustanın elidir; tezgâh yalnızca yatay bir dayama çubuğu (tool rest) sunar ve biçim tümüyle elin kararına kalır. Metal tornada kalem, araba (carriage) ile enine kızağın (cross slide) üzerine bağlanır. Bu düzenek kalemin hareketini kısıtlayarak silindirik ve konik yüzeyleri elle erişilemeyecek bir tekrarlanabilirlikle üretir; üst kızak ise kalemi iş parçasına göre istenen açıya oturtur. Gövdenin daha ağır olması ve tezgâhın dar toleranslarla yapılması bu kesinliği tamamlar. Ağızlık zıvanasının sap yuvasına boşluksuz oturması gerektiğinde aradaki fark doğrudan hissedilir.
Ölçü ve tezgâh seçimi
Torna ölçüsü iki sayıyla verilir: birincisi yatağın üzerinden geçebilen en büyük iş parçası çapı, ikincisi fener mili ile gezer punta arası mesafedir. Dokuz inç çap ve yirmi inç punta arası ölçüsündeki tezgâhlar pipo işi için tam boy sayılır; bu boyda hem gövde hem ağızlık işlenir. Yedi inçlik masaüstü tornalar ağızlık işlerine yeter, ancak kısa yataklı modellerde uzun ağızlık çubuğu sıkışabilir. Bu sınıfın bilinen örneği Taig, Arizona'da üretilen bir mikro torna hattıdır ve atölyelerde daha çok zıvana tornalama ve ağızlık kakma işlerinde kullanılır.
Eski tezgâhlara yönelen yapımcı azımsanmayacak kadar çoktur. 1906'da Indiana eyaletinin South Bend kentinde kurulan South Bend Lathe Works'ün dokuz inçlik modeli o kadar tutulmuştur ki İngiltere'den Brezilya'ya kadar başka üreticiler neredeyse birebir kopyasını çıkarmıştır; kayıtlara göre firma 1930'da Birleşik Devletler'de yıl içinde satılan üniversal torna tezgâhlarının yüzde kırk yedisini üretiyordu. Atölye söyleşilerinde Atlas ve Logan gibi eski Amerikan adları da sık geçer. İngiltere'de 1934'te Beeston'da kurulan Myford'un ML7 modeli ve onun geliştirilmişi olan 1953 çıkışlı Super 7, küçük ölçekli makine yapımcılığında ölçüt sayılmıştır; daha iri işlerde ise 1954'te 600 Group bünyesine katılan Colchester tezgâhları öne çıkar. Çin'de üretilip ithalatçı markasıyla satılan yeni tezgâhların büyük bölümünün aynı fabrikadan çıktığı, aralarındaki farkın çoğunlukla isim levhası ve verilen donanımdan ibaret olduğu anlatılır; bu tezgâhların sökülüp temizlenmesi ve iyi bir yağlamayla yeniden toplanması alışılmış bir başlangıç işidir.
Atölyede gördüğü işler
Gezer puntaya takılan mandren (Jacobs mandreni), tütün haznesini, ağızlık yuvasını ve duman kanalını dönme ekseninde açar; aynı düzenle sapın ön yüzü de düzlenir. Delik sırası ve ölçüleri tornada delme maddesindedir. Gezer punta ile fener milinin yuvaları çoğu tezgâhta Morse koniğine göre açılmıştır. Stephen A. Morse'un 1860'ların ortasında geliştirdiği bu konik sıkışarak kendi kendini tutar; MT0'dan MT7'ye sekiz ölçüde standartlaştığı için mandrenler ve puntalar tek hareketle takılıp çıkarılır.
Ayna seçimi yapılacak işe göre değişir. Üç ayaklı kendinden merkezleyen aynalar, ayakları ortak bir spiral dişliye bağlı olduğundan silindirik ağızlık çubuğunu hızla ortalar. Dört ayaklı bağımsız aynalarda her ayak ayrı hareket eder; bu sayede kareye getirilmiş briyar bloğu kavranabilir ve blok eksenden kaydırılarak eğri pipoların açısı kurulabilir. Briyar bloğu için özel yapılan aynaların bir bölümü J. T. Cooke tarzı diye anılır; bunlarda blok, konum pimleri üzerinde çevrilerek hazne ekseni duman kanalıyla hizalanır.
Tezgâhın işi delmekle bitmez. Araba ile enine kızak gövdeye kaba biçim vermekte kullanılabilir. Gövdenin delinmeden önce biçimlendirildiği önce biçim, sonra delme yönteminde ise matkap ucu fener miline bağlanır ve gövde dönen uca elde yaklaştırılır. Kızakların üzerine ahşap tornadakine benzer bir dayama çubuğu kurulduğunda elde tutulan ahşap torna kalemleri de kullanılabilir. Fener miline mil üzerinden bağlanan zımpara diski ve keçe çark, biçimlendirme ile parlatma aşamalarını da aynı tezgâha taşır. Ağızlık gerecinin tornadaki davranışı ağızlık malzemeleri, parçaların adları ise pipo anatomisi maddesinde anlatılır.