Clay (Kil Pipo Üreticileri)

Clay, tek bir markanın değil, kil pipo yapan atölye ve fabrikaların ortak başlığıdır. Kil pipo zanaatı üç yüzyıl boyunca Avrupa'nın birçok ülkesinde birbirinden bağımsız merkezler kurmuş, her merkez kendi kalıp repertuvarını ve damga geleneğini geliştirmiştir. Bu madde, o merkezleri ve adı kayıtlara geçmiş üreticileri bir arada ele alır.

Nitelik ayrımı

Bir kil piponun niteliğini belirleyen şey, kullanılan hammaddeden çok hamurun nasıl hazırlandığıdır. Atölye işi üretimde ince taneli beyaz pipo kili önce uzun uzun dövülerek içindeki hava tamamen çıkarılır; her gövde kalıba girmeden önce elde fitil hâlinde yuvarlanır, duman kanalı ince bir telle delinir, pişirme de sıcaklığı takip edilerek yapılır. Geleneksel ürün sırlanmadan bırakılır.

Bu emek yoğun yöntemin karşısında, akışkan çamurun kalıba dökülmesine dayanan porselen tekniği yer alır. Ucuza çoğaltmaya elverişli olan bu yolla yapılan pipolar gözenekli kalır ve içime kendi tadını karıştırır; camia bunları çoğunlukla kil pipo saymaz. İyi yapılmış bir kil piponun asıl iddiası da buradadır: hazne tütüne hiçbir şey eklemez. Buna karşılık kil gövde diğer malzemelere göre çok daha fazla ısındığı için bu pipolar zor içilir kabul edilir; bugün de daha çok meraklıların ve tarihî canlandırma topluluklarının elinde görülür.

Kil pipoların bir başka mirası arkeolojiktir. Yüzyıllarca tek kullanımlık eşya muamelesi görüp atıldıkları için buluntu katmanlarında bol miktarda kırık sap ve hazne parçası bulunur; sanayi arkeolojisi bu parçaları katman tarihlemede güvenilir bir ölçüt olarak kullanır.

İngiltere ve Fransa

İngiltere'de zanaatın simge yeri, Shropshire'daki Broseley kasabasıdır; kayıtlara göre pipoculuk burada 17. yüzyılın başında yerleşmiş, kasaba yüzyıllarca ülkenin en tanınan üretim odağı olarak kalmıştır. Yerel fabrikaların sonuncusu sayılan Broseley Pipeworks, sahibinin ölümünün ardından 1950'lerin sonunda kapanmış, tezgâhları olduğu gibi korunarak müzeye dönüştürülmüştür. Aynı gelenek içinde John Armstrong & Sons ve Pollock gibi imalathaneler anılır. Zanaatı bugüne taşıyan adlar arasında Broseley'de eski kalıplarla çalışan Rex Key, 1972'de başlayıp emekli olana dek üretim yapan Eric G. Ayto, ayrıca David J. Cooper ve Heather Coleman sayılabilir.

Fransa'da merkez, 1780'de Givet'e yerleşen Jean Gambier'nin kurduğu imalathanedir; işe Hollanda kil pipolarının benzerlerini yaparak başlamıştır. Gambier adı, 19. yüzyıl boyunca dönemin tanınmış kişilerini ve tiplemelerini betimleyen figürlü hazneleriyle anıldı; kayıtlara göre 1868'de atölyelerde altı yüz dolayında kişi çalışıyordu ve 1894 kataloğunda bin altı yüzü aşkın model yer alıyordu. Üretim 1870'ten sonra gerilemeye başladı, şirket 1928'de tasfiye edildi. Marsilya çevresinde Alphonse Hippolyte Bonnaud, Rennes'te Crètal-Gallard, Montereau'da Dutel-Giscolon aynı geleneğin diğer adlarıdır.

Diğer merkezler

Almanya'da üretim, çömlekçiliğiyle ünlü Westerwald bölgesinde toplanmıştı: Höhr'de J. W. & C. ile 1830'da kurulan ve pipo üretimini 1972'de bırakan Müllenbach & Thewald, Hilgert'te Lothar Hein ve Jens Steuler bu bölgenin başlıca adlarıdır. Hollanda'da Gouda geleneğini Goedewaagen temsil eder. Katalonya'da Palamós çevresinde 17.-19. yüzyıllarda çalışan Juan Castellà ile Palafrugell'deki Creu Retinyola atölyeleri bulunur. Kanada'da Quebec'te Bell ailesinin ve Montreal'de Henderson & Lovelace'ın 19. yüzyıl fabrikaları, Amerika Birleşik Devletleri'nde ise New York eyaletinde 1875-1884 arasında çalışan Robert Bannerman imalathanesi kayıtlara geçmiştir.

Macaristan'ın Selmec kaynaklı pipoları bu tablodan ayrılır: kısa ve sapsız biçimleriyle İngiliz kil piposundan çok, Doğu'dan Avrupa'ya geçen Türk lülelerine yaklaşırlar. Aynı damar, İstanbul'daki Tophane lüleciliği geleneğinde ve Rusya'da Vladimir Ershov gibi çağdaş ustaların Küçük Asya biçimlerine bağlı işlerinde sürer. Uzun saplı churchwarden biçimi ise İngiliz kolunun en tanınan mirası sayılır; kilin bıraktığı boşluğu 19. yüzyıl sonunda funda kökü (briyar) doldurmuştur.