Eyup Sabri

Eyup Sabri (1948 - 16 Mayıs 2005), figürlü haznelerdeki oyma yoğunluğuyla ve neredeyse istisnasız kullandığı boynuz ağızlıklarla tanınan Türk lüle taşı ustasıdır. Adı, bu malzemeyle çalışan oymacılar arasında ölçüt sayılan birkaç addan biri kabul edilir. Buna karşılık hayatına ilişkin belgelenmiş bilgi şaşırtıcı ölçüde azdır; bugün bilinenlerin büyük bölümü imzalı pipolarından ve koleksiyon kayıtlarından derlenmiştir.

Tezgâh başına giden yol

Ustanın ilk yıllarına dair anlatı tek bir tanıtım metnine dayanır, bağımsız bir arşiv kaydıyla desteklenmiş değildir. Bu anlatıma göre Sabri 1948'de, lüle taşı zanaatının merkezi olan Eskişehir'de doğdu ve taşla altı yaşındayken, kendisi de tanınmış bir oymacı olan babasının tezgâhında tanıştı. Yine aynı kaynağa göre mühendislik öğrenimi gördü, oymacılığı uzun süre asıl mesleğinin yanında sürdürdü ve tam zamanlı pipo yapımına ancak Royal Meerschaum Pipe Co.'nun kurucusu Irving Korn'un ısrarı üzerine geçti. Koleksiyoncu kayıtlarında, aynı dönemde Şevket Gezer'le yan yana çalıştığı da anılır.

Oyma dili ve teknik çözümler

Sabri'nin işçiliğini ayıran yan, oymayı hazne yüzeyiyle sınırlı tutmamasıdır: hareket eden, sökülen, yerine oturan parçalar üretti. Uzun süre sürdürdüğü tek boynuzlu at dizisinde hayvanın burgulu boynuzu siyah manda boynuzundan ayrıca oyulur, vidalı bir yuvaya oturur ve istendiğinde çıkarılıp saklanabilirdi. Kimi haznelerde ağız çevresini saran arabesk örgü bandını gövdeden bağımsız bıraktı; bant, altta ve üstte kalan çıkıntılarla yerinde tutulurken kendi ekseninde dönebiliyordu. Düz billiard haznelerinin birinde ağız kenarını çift cidarlı yapıp dış duvarı iğne delikleriyle deldiği, üstten gelen ışığın bu deliklerden sızdığı kayıtlıdır. Bazı örneklerde, üretim tarihi düşünüldüğünde erken sayılan delrin geçme (mühendislik plastiğinden tenon) kullandığı da görülür.

Ağızlıkta akrilik yerine manda boynuzunu seçmesi imzası kadar belirleyicidir; bilinen işlerinin neredeyse tamamı boynuz ağızlıklıdır (ağızlık malzemeleri). Bitirmede pipoyu birkaç kez muma daldırdığı aktarılır. Mum, gözenekli taşın zamanla renk almasını yönlendiren geleneksel bir işlemdir ve lüle taşı atölyelerinde her ustanın kendi ölçüsünü tutturduğu aşama sayılır.

İmza, tarih ve numara

Sabri pipolarının çoğuna adını, üretim yılını ve bir sıra numarasını işledi. Ortada atölye defteri ya da yayımlanmış katalog bulunmadığından bu üçlü, işlerini tarihlendirmenin başlıca yolu kabul edilir; kayıtlarda 1980'lerin başından 1999'a uzanan tarihli örnekler görülür. Takımların bir bölümü sunum kutusu, kimlik kartı ve hazneyle aynı üslupta oyulmuş bir tokmakla (tamper) tamamlanırdı.

Ardında bıraktığı

Sabri 16 Mayıs 2005'te öldü. Türkiye'de lüle taşıyla çalışan ustaların bir bölümü onu yol gösterici olarak anar; öğrenci yetiştirdiği de kayıtlarda belirtilir. İşleri, malzemenin ne kadar ileri götürülebileceğini gösteren örnekler arasında sayılır. Yine de hakkında derli toplu bir biyografi yazılabilmiş değildir: geride kalan, büyük ölçüde imzalı ve tarihli pipolardan oluşan dağınık bir kayıttır.