Hungarian Kalmasche, 1850

Hungarian Kalmasche, 1850, tek bir antika pipo üzerinden 19. yüzyıl ortası Macar pipoculuğunu ve o dönemin siyasi iklimini okumaya elverişli bir örnektir. Söz konusu parça, kalmasch adı verilen Macar hazne biçiminde oyulmuş ahşap bir pipodur ve haznesinin yüzeyine erken Macar tarihinden bir sahne işlenmiştir.

Kalmasch nedir?

Pipo literatüründe kalmasch, Macaristan'da erken dönemde yerleşen üç ayırt edici hazne biçiminden biri sayılır; diğerleri Debrecen ve Rákóczy (Ragoczy) adlarıyla anılır. Kalmasch haznesi kazan ya da ters çevrilmiş çan siluetini andırır; ince, uzun bir boyunla saplanır ve kullanım biçimi bakımından çubuğa yakın durur. Bu haznelerin çoğu ahşaptan yontulmuştur; lüle taşı örnekleri daha seyrektir. Ahşap tercihi, bölgedeki oymacılık geleneğiyle de örtüşür; sert ve ince damarlı yerli ağaçlar, briyar dışındaki ahşaplarda olduğu gibi kabartma işçiliğine elverişlidir.

Haznedeki sahne ve siyasi anlamı

Haznenin silindirik yüzeyi boyunca dolanan kabartma, Árpád'ın Karpat Havzası'nda yurt tutuşunu anlatır; ince boyun bölümü ise yaprak motifleriyle bezenmiştir. Kompozisyonun kaynağı, Viyanalı ressam ve illüstratör Peter Johann Nepomuk Geiger'in (1805-1880) Macar ve Erdel tarihine ayırdığı baskı dizisidir. Oymacı, taş baskıdaki figür düzenini ahşabın kavisli yüzeyine aktarmıştır.

Konu seçimi, 19. yüzyıl ortası Macaristan'ında yalnızca bir süsleme tercihi sayılmaz. Habsburg yönetiminin 1848-1849 bağımsızlık hareketini bastırmasından sonra Avusturya'dan ayrılmayı savunan yayınlar yasaklanmıştı; buna karşılık ulusal geçmişi konu alan görseller serbest kalmıştı. Álmos ve Árpád çağına, yani yurt tutuş anlatısına yaslanan sahneler bu boşlukta dolaşıma girdi. Toprağın sahiplenilmesi ya da kabile önderlerinin kanıyla mühürlenen antlaşma gibi tasvirler, dönemin okuruna soyluların kendi hükümdarını seçme geleneğini hatırlatan üstü kapalı bir gönderme olarak okunuyordu. Pipo da bu yönüyle portre ve tarihî sahne işlenmiş pipolar geleneğinin siyasal ucunda yer alır.

Tarihlendirme ve gümüş kapak

Sahnenin dayandığı grafik özgünler 1840'lara uzanır; buna karşılık piponun kendisi büyük olasılıkla 1850'lerin sonu ile 1860'ların başında yontulmuştur. Bu tarihlendirme kesin bir kayda değil, görselin dolaşıma girdiği yıllara dayanan bir tahmine dayanır: 1854'te Pest'te çıkmaya başlayan haftalık resimli dergi Vasárnapi Újság söz konusu baskıları yeniden yayımlamış, böylece kompozisyon geniş bir okur kitlesinin eline geçmiştir.

Haznenin gümüş kapağında, aktarılan kayda göre iki damga yer alır: "Bartsch" adı ve Macar haçı ile 13 sayısından oluşan resmî bir vuruş. Bu damgalar bağımsız bir gümüşçü kaydıyla karşılaştırılamamıştır. Orta Avrupa'nın lot sisteminde saf gümüş on altı lot sayıldığından on üç lot, kabaca binde 810-820 aralığında bir ayara karşılık gelir. Kapak damgaları, antika pipo koleksiyonculuğunda tarih ve köken saptamanın en sağlam ipuçları arasında kabul edilir.