Kiko

Kiko, Doğu Afrika'da üretilmiş lüle taşı pipolarının en çok tanınan adıdır. Marka, dışı briar içi lüle taşıyla astarlanmış hazne düzeniyle anılır; bir parçayı tanımanın ilk işaretleri de damgadaki fil figürü ile "Made in Tanganyika" menşe ibaresidir. Ad Svahilicede doğrudan "pipo" anlamına gelir. Tanganyika ise 1961'de bağımsızlığını kazanan, 1964'te Zanzibar'la birleşerek Tanzanya adını alan ülkenin eski adıdır; bu yüzden söz konusu ibare bir pipoyu kabaca 1960'ların ortasından öncesine tarihler.

Amboseli Taşı ve Üretim Ağı

Markanın hammaddesi, Kilimanjaro'nun kuzeyindeki Amboseli havzasından çıkan lüle taşıdır. Havza adını çoğu zaman kuru duran tuzlu Amboseli Gölü'nden alır ve bugünkü Kenya-Tanzanya sınırının iki yakasına yayılır. Kayıtlara göre yatakları, 1955'te Nairobi'de kurulan Tanganyika Meerschaum Corporation işletmiş; şirket sonradan merkezini Arusha'ya taşımıştır. Pipoların imalatını Tanganyika'da Kilimanjaro Pipe Company Ltd. adlı kuruluşun yürüttüğü aktarılır.

Buradan çıkan taş kahverengi, siyah ve sarı tonlarında boyanarak bitirilir. Camiada Eskişehir taşının gerisinde kabul edilir: dokusunun daha sıkı olduğu, bu nedenle yanma artıklarını aynı ölçüde emmediği söylenir. Yine de 1970'lerde Türkiye ham taş ihracatını yasaklayıp işlemeyi kendi sınırları içinde tutmaya yönelince, blok taşa erişimi daralan atölyeler için Afrika kaynağı ayrı bir değer kazanmıştır. Amboseli taşı en çok lüle taşı astarlı briarlarda ve deri kaplı gövdelerde işlenmiştir.

Seriler ve Damgalar

Kiko tek bir modelin değil, aynı hazne düzenini paylaşan birkaç serinin adıdır:

• Kiko Rough: dinlendirilmiş briar gövde, lüle taşı astar ve siyah rustik yüzey.

• Kiko Plain: aynı yapının erik tonunda düz (smooth) bitişli hâli.

• Kikob: yüzeyi mısır koçanını andıran yivli bitişle işlenmiş, yine astarlı briar model.

Aynı üretim ağından Countryman, Huntsman, Hillbilly, Townsman, Sportsman, Kilimanjaro, Kudu, Twiga, Tembo, Makonde, Merlin ve Caveman gibi adlar da çıkmıştır. Bunların bir bölümü doğrudan blok taştan, bir bölümü preslenmiş lüle taşından yapıldığı için koleksiyonculukta iki yapının ayrılması önemsenir. Kiko damgası kimi zaman bu adlarla birlikte de görülür; "Kiko Sportsman" ya da "Kiko Countryman" ibareli örnekler bilinir. Amblem de seriye göre değişir: fil Kiko'nun işaretiyken Kilimanjaro'da gergedan, Kudu ile Twiga'da zürafa figürü kullanılmıştır.

Üretimin Sonu

Şirketin kapanış tarihi kaynaklarda açıkça verilmez; anlatılana göre Belçikalı bir ortakla kurulan iş birliğinden birkaç yıl sonra faaliyet sona ermiştir. Afrika taşıyla pipo yapımı bir süre daha Britanya'da sürmüş, London Meerschaum ile Man Adası'ndaki Laxey Pipes ithal hammaddeyle çalışmayı sürdürmüştür. Kiko damgalı pipolar bugün yalnızca ikinci el dolaşımda görülür.