Koncak

Koncak, Eskişehir'de blok lüle taşı işleyen ve ülkede bitmiş pipo üreten en eski kuruluşlar arasında sayılan bir markadır. Pipo literatüründeki kayıtlara göre işletmeyi 1934'te Ekrem Konçak kurmuştur. Aile adı pipolarda ve kutularda Türkçe harf düşürülerek "Koncak" biçiminde yazılır. Markayı kentin diğer atölyelerinden ayıran nokta, yirminci yüzyılın sonunda Viyana kökenli bir Avrupa markasının haklarını devralmış olmasıdır.

Kuruluş ve aile kuşakları

Fabrikanın kurulduğu yıllarda Eskişehir lüle taşı oymacılığı büyük ölçüde küçük atölyelere dayanıyor, çıkarılan taşın önemli bölümü ham hâlde Avrupa'ya gönderiliyordu. Konçak ailesinin kurduğu işletme, taşı yurt içinde işleyip bitmiş ürün olarak dışarıya satan sayılı kuruluşlardan biri oldu; zamanla Alman tütüncülük piyasasının düzenli tedarikçileri arasında anılır duruma geldi.

Yönetim kuşaklar boyunca ailede kaldı. Aynı kayıtlara göre 1974'te Ekrem Konçak'ın yerini oğlu Sedat Konçak almış, 1980'de şirketin günlük işleyişi kurucunun kızına geçmiştir; bu ad kaynaklarda "Nurham" biçiminde yazılıdır. Her iki tarih de tek bir derlemeye dayandığından, resmî ticaret kayıtlarıyla doğrulanmış sayılmaz.

Andreas Bauer markasının devralınması

Türkiye 1970'lerin başında ham lüle taşının yurt dışına çıkarılmasını yasakladı; amaç oymacılığı ve katma değeri ülke içinde tutmaktı. Karar, blok taşla çalışan Avrupa atölyelerini hammaddesiz bıraktı. Viyana'da 1906'da Andreas Bauer'in kurduğu ve 1942'den itibaren kurucunun oğlu Ernst Bauer'in yönettiği Andreas Bauer markası da bu daralmayı aşamadı. Marka hakkı önce Alman tütüncülerine lüle taşı pipo dağıtan Otto & Kopp'a, 1990'da ise Sedat Konçak'a geçti. Böylece Viyana adıyla anılan pipolar Eskişehir'de oyulmaya başladı.

Koleksiyoncu kaynakları, devirden sonra hazırlanan kutularda "Made in Austria" ibaresinin korunduğunu belirtir. Viyana dönemi örneklerini sonrakilerden ayırmak için damgadan çok yapım ayrıntılarına bakılır: erken pipolarda gerçek kehribar ağızlık ve kemik vidalı geçme, sonraki dönemde amberoid ya da akrilik ağızlıkla delrin baskı geçme kullanılmıştır. Bu malzemelerin farkları ağızlık malzemeleri maddesinde ele alınır.

Pipoları ve ayırt edici yanları

Koncak'ın üretimi klasik pipo şekilleriyle sınırlı kalmaz; marka, kalıp dışı ve figürlü biçimlerle anılır. Restorasyon yazılarında incelenen bir örnekte hazne ve sap boyunca yaprak kabartmaları, ön yüzde uzanmış bir Pegasus figürü, burma desenli gümüş bilezik ve iç yüzüne marka arması dikilmiş bir kutu bulunmaktadır. Bu ayrıntılar üretici kataloglarına değil, tek tek incelenmiş pipolardan edinilen gözlemlere dayanır.

Şirketin bugünkü faaliyeti hakkında doğrulanabilir güncel bilgi bulunmamaktadır. Buna karşılık marka, estate piyasasında yirminci yüzyıl Türk lüle taşı üretiminin bilinen adlarından biri olarak anılmayı sürdürmektedir.