Mergenler

Mergenler, 20. yüzyılın ikinci yarısında çalışmış bir lüle taşı (meerschaum) pipo üreticisi ve markasıdır. Kayıtlara göre üretim şirketi İstanbul merkezliydi, sahibi Oksan Mergen'di ve marka 1990'lı yıllarda ortadan kalktı. Bugün Mergenler adı ürün kataloğuyla değil, atölyesinde yetişen birkaç oymacıyla anılır.

Şirket hakkında bilinenler

Markanın kuruluş yılı, ortaklık yapısı ve üretim ölçeği hakkında elde güvenilir bir kayıt yoktur. Bilinenler, pipo literatüründeki birkaç satırlık bir künyeye ve çevresindeki ustaların kısa biyografilerine dayanır. Bu nedenle İstanbul merkezi, Oksan Mergen'in sahipliği ve 1990'lardaki kapanış burada kesinleşmiş tarih olarak değil, aktarılan bilgi olarak verilir.

Konumu yine de mantıklıdır. Türkiye'de pipoluk lüle taşı yalnızca Eskişehir çevresindeki ocaklardan çıkarılır ve oymacılığın merkezi tarihsel olarak o şehirdir; buna karşılık ticaretin ve ihracatın düğüm noktası uzun süre İstanbul olmuştur. Mergenler bu ikinci halkada, işlenmiş taşı kendi markasıyla piyasaya süren bir üretim evi olarak yer alır.

İmzasız oymacılar düzeni

Atölyenin çalışma düzenine ilişkin en somut ayrıntı, Mergenler için çalışan Hüseyin Yanık'ın yaptığı pipolara imza atmamış olmasıdır. Aynı bilgi, ustanın ailesinin kendi anlatısında da yer alır: firma, oymacılarının adını taşımayan pipolar üreten tanınmış bir atölye olarak anılır. Ürünün ustanın değil şirketin adıyla piyasaya çıkması dönemin yerleşik düzeniydi ve Batı'daki funda kökü (briyar) fabrikalarında da aynı biçimde işliyordu: kaliteyi markanın güvencesine bağlar, tek tek oymacıların adını gölgede bırakır. Sonuç olarak Mergenler künyeli bir hazne, kimin elinden çıktığını göstermez; markanın parçalarını ustalara tek tek bağlamak bugün pek mümkün değildir.

Markayla anılan ustalar

Künyede firmanın başlıca iki oymacısı olarak Sadık Yanık ile Şevket Gezer gösterilir. Yanık'ın markayla bağı öncelikle babası üzerinden kurulur; kayıtlarda Mergenler için çalıştığı açıkça belirtilen kişi Hüseyin Yanık'tır. Sadık Yanık'ın kendisinin de atölyenin oymacıları arasında sayılması bu bilgiyle tam örtüşmez ve tutarsızlık bugüne dek çözülmemiştir. 1955 doğumlu Şevket Gezer ise on beş yaşında çırak olarak tezgâha girmiş, bir dönem kardeşleriyle çalıştıktan sonra 1992'den itibaren kendi adına üretmiştir. Gezer'in Mergenler'le bağını yalnızca markanın künyesi kurar; kardeşler üzerine yazılanlarda firmanın adı geçmez.

Kapanıştan sonra

Mergenler'in kapanışı, Türk lüle taşı üretimindeki daha geniş bir yön değişikliğiyle aynı yıllara denk gelir. 1972'de ham lüle taşı ihracatının yasaklanmasıyla işleme tümüyle ülke içinde kalmış, böyle atölyelerde yetişen ustalar zamanla kendi tezgâhlarını kurmuştu. Şevket Gezer'in kendi adına geçmesi ve Sadık Yanık'ın işlerini "S. Yanik" damgasıyla imzalaması bu hattın örnekleridir. Türk pipolarının bugün firma adıyla değil usta imzasıyla anılması, yani üretimin fabrika düzeninden artisan (usta imzalı) pipo anlayışına kayması, büyük ölçüde bu kopuşun sonucu sayılır. Markanın adı yine de büsbütün silinmemiştir: ikinci el ilanlarında, özgün kutusuyla ve üzerinde hem Mergenler adı hem de Oksan Mergen künyesi bulunan örnekler zaman zaman dolaşıma girer.