Saint-Claude
Saint-Claude, Doğu Fransa'da Jura ilinde, Bourgogne-Franche-Comté bölgesinde yer alan ve 19. yüzyıl ortasından 20. yüzyıl ortasına kadar el yapımı ahşap pipoların dünya başkenti sayılan kenttir. Pipo edebiyatında bir marka adı gibi anılsa da Saint-Claude aslında bir yer adıdır: Kentin damgası, tek bir firmanın değil, birbirine bağlı onlarca atölyenin ortak ürettiği bir sanayinin izidir.
Hac yolundan tornacılığa
Kentin adı, kayıtlara göre 7. yüzyılda yaşamış başrahip Claudius'a dayanır; mezarı çevresinde oluşan hac trafiği, önce Saint-Oyand diye anılan yerleşimin adını da zamanla değiştirmiştir. Hacılara satmak üzere haç, heykelcik ve tespih yapan atölyeler yüzyıllar içinde bölgeyi bir ahşap tornacılığı merkezine dönüştürdü. 18. yüzyıldan itibaren enfiye kutuları, şimşir pipolar ve kemik, boynuz, kehribardan ağızlıklar üretilip İsviçre, Almanya ve Avusturya'ya satılmaya başlandı. Bu birikim önemlidir: Kent, yeni bir malzemeyi işleyecek usta kadrosunu ve tezgâh düzenini pipo sanayisi doğmadan önce hazır etmişti.
Kentteki firmalar briyardan önce de pipo yapıyordu: Jeantet'nin 1807'de yerel ahşap ve boynuzla Alman tipi porselen pipolar, Ulm biçimli ahşap pipolar ve lüle taşı örnekleri ürettiği kayıtlıdır. Yerel kayıtlara göre 1841'de kentte yirmi kadar işçi çalıştıran üç pipo firması vardı. Funda kökünün (briyar) pipoya uygulanması için genellikle 1854 ya da 1856 yılları verilir; ilk piponun kimin elinden çıktığı ise tartışmalıdır. Yeni malzemenin yol açtığı dönüşüm Briyar Devrimi ve Saint-Claude maddesinde ayrıntılı olarak ele alınır.
Sanayinin ölçeği ve örgütlenmesi
Büyüme hızlı oldu. Yerel kayıtlara göre 1892'de kent ve çevresindeki altmış altı atölyede iki bin üç yüz dolayında pipo işçisi çalışıyor, bu sayı yüzyılın başında dört bini, 1920'lerin ortasında altı bini buluyordu. Bienne ırmağı ve kollarının sağladığı su gücü, kayışlarla çalışan tezgâhları döndürerek atölye üretimini fabrika ölçeğine taşıdı. Butz-Choquin, Ropp, Genod ve Chacom gibi bugün de tanınan adların bir bölümü bu dönemde kuruldu, bir bölümü ise asıl büyüklüğüne bu yıllarda ulaştı.
Üretimin ölçeği büyüdükçe sanayi kendi kurumlarını da kurdu. İşverenlerin ortak örgütü için ilk taslak 1900 sonunda "Union des fabricants de pipes de Saint-Claude" adıyla hazırlanmış, ancak yapı asıl biçimini 1906'daki sert grevlerin ardından, 1907'de Chambre syndicale adıyla kazanmıştı; adı 1925'ten önce çevre yerleşimleri de kapsayacak biçimde genişletildi. Örgütün işi hem içeriye hem dışarıya bakıyordu: bir yanda "Le Travail" işçi sendikası ve kamu makamlarıyla pazarlık, öte yanda müşteri ve tedarikçi konumundaki dış pazarlarla ilişkiler. İkinci Dünya Savaşı'nın ardından bu görevler tedarik, ihracat ve tanıtıma ayrılmış ayrı kuruluşlara geçti; örgütün faaliyeti 1966'da askıya alındı ve kayıtlara göre 2007'de tümüyle dağıtılarak mal varlığı Confrérie'ye bırakıldı.
Confrérie des Maîtres-Pipiers ve bugün
Chambre syndicale'in sessizleştiği 1966 yılı, aynı zamanda Confrérie des Maîtres-Pipiers'in kuruluş yılıdır. Ustaların bu derneği, kendini Haut-Jura pipo sanayisinin temsilcisi sayar ve kuruluşunda devlet adamı Edgar Faure'un girişimi belirleyici olmuştur; Faure, "Yılın İlk Pipo İçicisi" unvanını alan ilk kişi olarak da anılır. Dernek yılda iki kez Saint-Claude Pipo ve Elmas Müzesi'ndeki toplantı salonunda bir araya gelir; toplantılardan birinde seçilen kişiye, portresi işlenmiş bir pipo armağan edilir. Bin kişiyi aşan üye listesinde sinema, müzik ve siyaset dünyasından tanınmış adların bulunması, kentin pipoyu bir sanayi kadar bir kültür meselesi olarak da sahiplendiğini gösterir.
Yirminci yüzyılın ikinci yarısında pipo kullanımının gerilemesiyle Saint-Claude'daki atölye sayısı büyük ölçüde azaldı. Bugün üretim, geleneği sürdüren birkaç firmayla sınırlıdır; kentin pipo ve elmas zanaatlarını birlikte anlatan müzesi ise bölgenin iki tarihî uğraşını tek çatı altında toplar.