Selmec (Schemnitz) Pipoları
Selmec pipoları, Macaristan Krallığı'nın kuzeyindeki ünlü madenci kenti Selmecbánya'da üretilen sırlı kil pipoların ortak adıdır. Kent, Almanca kaynaklarda Schemnitz, bugünkü Slovakya'da ise Banská Štiavnica olarak geçer; pipolar da hangi dilde anıldığına göre bu üç adla birden karşımıza çıkar. Avrupa kil pipoculuğu denince akla ilk gelen İngiliz okuluyla Selmec'in akrabalığı yoktur; buradaki biçimlerin soy ağacı batıya değil doğuya uzanır.
Osmanlı lülesinden gelen biçim
Kuzey Macaristan'a batıdan mal getirmek kolay değildi; İngiliz ve Hollanda pipoları bölgede seyrek görüldüğü için yerel ustaların eline geçen örnek de olmadı. Örneği doğu sağladı: Avrupa'ya Osmanlı yoluyla giren çubuk (chibouk) lülesi. Budin'de çalışan lülecilerin tipi özellikle belirleyicidir. O tipte hazne silindire yakın ve görece yüksektir, altta yarım küre biçiminde bir gövdeyle kapanır, boyun ise kısa ve boğumludur; boynun hazneye bağlandığı açı altmış derece dolayındadır. Aynı zanaatın İstanbul'daki kolu için Tophane lüleciliği maddesine bakılabilir.
Selmec ustaları bu iskeleti devraldıktan sonra kendi imzalarını lülenin tabanına attılar. Taban, ana gövdeden çok daha yoğun işlenir; yelpaze gibi açılan kabuk-yaprak bezemesi bu ekolün ayırt edici motifi sayılır. Motif Selmec'te kalmadı, Avusturya, Almanya ve Fransa atölyelerinin işine de sindi. Kâseler ise çoğu zaman çokgen yüzeylere bölünür ve üzerlerinde üreticinin damgası bulunur.
Malzeme ve renk
Selmec lüleleri, parlak ve saydam sırlı yüzeyleri yüzünden eski kaynaklarda sık sık "sert taş" ya da taş çömlek diye anılır. Gerçekte bunlar pişmiş kildir: dayanıklılık için beyaz kil, parlaklık için kırmızı kil karıştırılır. Yaygın renkler koyu kırmızı, kiremit, kahverengi ve siyahtır; daha seyrek olarak damarlı ya da benekli yeşil ve mavi örnekler de bilinir. Genel malzeme çerçevesi için kil pipo maddesine bakılabilir.
Pek çok örneğin ön yüzünde kentin mührü yer alır. Mühürdeki iki kertenkele ile madenci aletleri kentin armasından gelir. Yerel efsaneye göre biri altın, öteki gümüş parıltılı iki kertenkele bir çobanı zenginliğin saklandığı yere götürmüş, kentin madenciliği de böyle başlamıştır.
Yükseliş ve sönüş
Bölge halkının pipo içmeyi, 1663 sonrasında Viyana'nın savunulması için toplanan orduların kuzey Macaristan'da dolaştığı yıllarda tanıdığı kabul edilir; Selmec'te pipoculuğun başlangıcı da biçim özelliklerine bakılarak bu döneme tarihlenir. Üretimin gerçekten örgütlü hâle gelmesi ise on sekizinci yüzyılın başındadır. Tek bir kaynakta bu erken evrenin iki adı olarak Benjamin Annert ile F. Netter geçer; bağımsız kayıtlarla doğrulanabilmiş değildir. On dokuzuncu yüzyıl için ise durum daha nettir: kentte yirmiye yakın atölye saptanmış, S. Boscovitz, Anton Partsch, Jacob Reinitz, S. Seiler ve Károly Zachar gibi ustalar damgalarıyla tanınmıştır. Damga zorunluluğu Habsburg yönetiminin yüzyıl başındaki bir düzenlemesine dayanır.
Zirve on dokuzuncu yüzyıldadır ve bu zirvede siyasetin payı büyüktür. 1848 bağımsızlık hareketi bastırıldıktan sonra sürgüne çıkan Lajos Kossuth, önce Osmanlı topraklarında ağırlanmış, ardından 1851-1852'de Amerika'yı baştan başa dolaşmıştır. Gittiği her yerde Selmec lülesi de tanınmış; pipo önce Osmanlı ülkesinde, sonra Kuzey İtalya'da, en sonunda Amerika'da moda olmuştur. Bu dalga uzun sürmemiştir: yüzyılın sonuna doğru pazar yeniden yerel ölçeğe çekilmiş, atölyeler birer birer kapanmış, kalıplar az sayıda üreticinin elinde toplanmıştır. Kayıtlara göre son üretici yirminci yüzyılın ortasına dek dayanabilmiştir. Bugün Selmec lüleleri yalnızca müzelerde ve koleksiyonlarda, Osmanlı'da çubuk kültürü ile ortak bir kökten geldiklerinin tanığı olarak görülür.