Strambach

Strambach, Viyana'da 1904 yılında kurulan ve kapandığı güne kadar Orta Avrupa'nın sayılı lüle taşı atölyelerinden biri olarak anılan bir Avusturya pipo imalathanesidir. İşletme, adını uzun yıllar başında duran Robert Strambach'tan almıştır ve son döneminde, işletmenin kendi beyanına göre, Avrupa Birliği içinde hem blok lüle taşı hem de kalabaş pipo üreten neredeyse tek adres kalmıştır.

Kuruluş ve el değiştirmeler

Atölyenin çıkış noktası pipo değil, ağızlıktır: kuruluş yıllarında puro ve sigara ağızlıkları imal edilmiş, lüle taşı pipo üretimine sonradan geçilmiştir. Kurucunun adı kaynaklarda Edmund olarak geçer; ancak soyadı ve akrabalık bağı konusunda kayıtlar birbirini tutmaz. Bir anlatıda kurucu, Robert Strambach'ın amcası olarak Jolitschke soyadıyla anılır; Avusturya kaynaklı bir başka aktarımda ise doğrudan Strambach ailesinden sayılır. Robert Strambach'ın işin başına geçtiği tarih de kaynaklara göre 1922 ile 1927 arasında değişir. Kesin olan, iki savaş arası dönemde işletmenin bu isimle büyüdüğü ve ürün yelpazesini genişlettiğidir.

1974'te yönetim, Robert Strambach'ın kızı Edith Corrieri'ye geçmiştir. Corrieri, eğitimini tamamlayıp usta pipo yapımcısı belgesi alarak alanın ilk kadın ustalarından biri olmuş, atölyeyi kırk yılı aşkın süre yönetmiştir. İkincil kaynaklara göre işletme 2016 dolayında üretimi bırakmış, böylece yüz yılı aşan bir sürecin sonuna gelinmiştir.

Lüle taşı hamuru yöntemi

Strambach'ın teknik olarak en çok konuşulan katkısı, blok lüle taşının işlenmesinden artan küçük parçaları yeniden değerlendiren bir yöntem geliştirmesidir. Bu usulde sepiyolit parçaları toz hâline getirilir, su tekneleri içinde defalarca yıkanarak yabancı maddelerden arındırılır, bezle kaplı delikli tahta kalıplarda haftalarca dinlendirilerek suyu süzülür ve bağlayıcı yardımıyla sıkıştırılarak işlenebilir bir kütle elde edilir. Ortaya çıkan malzeme blok taştan daha yoğun olmakla birlikte, elde şekillendirilip mumla işlendiğinde nem çekme özelliğini büyük ölçüde korur. Robert Strambach'ın bu karışımın ayrıntılarını yalnızca kızına aktardığı anlatılır.

Atölyede kaba şekillendirmenin ardından gövde tornada işlenir, yüzey ponza tozuyla düzeltilir, mumla kaynatılıp parlatılır; ağızlık her gövdeye ayrı ayrı uydurulurdu. Gümüş bileziklerle bezenmiş blok lüle taşı modeller ile su kabağı gövdeli kalabaşlar, kataloğun iki ana kolunu oluşturuyordu.

Tanınırlık

Anlatıldığına göre 1981'de işletmeye, Avusturya'da üstün nitelikli üretime verilen devlet nişanı (Staatliches Wappen) layık görülmüştür; bu bilgi sahibinin beyanına dayanır ve resmî kayıtla karşılaştırılamamıştır. Söz konusu ayrıcalık, Türkiye dışında ayakta kalan lüle taşı atölyelerinin iyice azaldığı bir dönemde Strambach adını görünür kılmıştır. Bugün marka, Eskişehir lüle taşı oymacılığı geleneğinden bağımsız gelişen Orta Avrupa lüle taşı işçiliğinin son temsilcilerinden biri olarak hatırlanır.