Svenska Rökpipfabriken

Svenska Rökpipfabriken, 1931'de Göteborg yakınlarındaki Lerum'da kurulan ve İsveç'in ilk briyar pipo fabrikası sayılan aile işletmesidir. Adı "İsveç Pipo Fabrikası" anlamına gelir; ürünlerde ve ticari kayıtlarda çoğunlukla SRF kısaltmasıyla geçer. Kuruluşunu izleyen uzun dönemde ülkedeki tek briyar pipo fabrikası olarak da anılır. İsveç pipo yapımının geri kalanı büyük ölçüde küçük atölyelere ve Björn of Sweden gibi tek kişilik imzalara dayandığından, SRF ülkedeki seri üretimin neredeyse tamamını temsil eder.

Eliason ailesi ve ölçek

Fabrikayı baba oğul Hjalmar ve Gösta Eliason kurdu. Hjalmar'ın arkasında uzun bir tütün sanayisi geçmişi vardı; kayıtlara göre Ystads Nya Tobaksfabrik ile Tobaksfabrik AB Göta'nın genel müdürlüğünü yapmıştı. Gösta ise ahşap işçiliği eğitiminin ardından İsviçre'nin Kleinlützel köyündeki bir fabrikada bir yıl çalışarak pipo yapımını öğrendi. İşbölümü baştan belliydi: üretimi Gösta yönetti, toptancı ve bayi ilişkilerini 1940'ların başındaki emekliliğine kadar Hjalmar yürüttü.

Ölçek hiçbir zaman büyümedi. İşletme kurucu ikili ve iki çalışanla açıldı; sonraki yıllarda çalışan sayısı dört ile on beş arasında gidip geldi. Bu, "fabrika" adını taşısa da SRF'yi Fransız ya da İngiliz seri üreticilerinden çok büyükçe bir atölyeye yaklaştıran bir büyüklüktü.

Müşteriler ve model çizgisi

SRF hem kendi markasıyla hem de sipariş üzerine üretim yaptı; kendi markalı pipoların tasarımı Gösta'ya aitti. Kopenhag'daki Pibe Dan ile Göteborg'daki Sanden, Broberg ve Pipcenter gibi büyük alıcıların yalnızca kendileri için üretilen modelleri vardı. Tek tek müşterilerin çizimlerine göre yapılan tekil pipolar da atölyenin düzenli işleri arasındaydı; sanayi tasarımcısı kimliğiyle tanınan Prens Sigvard Bernadotte'nin tasarladığı bir dizi tekil model de burada üretildi. Son dönemde beş çalışanla yılda yedi bin iki yüz ile sekiz bin dört yüz arasında pipo yapıldığı, toplam üretimin ise bir milyon dolayında olduğu belirtilir. Kayıtlarda SRF'nin ürettiği marka adları olarak Fix, Rex ve Redo geçer.

Malzeme, işlem ve bitişler

Fabrika funda kökünü (briyar) ilk yıllarda Cezayir ve Korsika'dan, sonraki dönemde ağırlıklı olarak İspanya'dan aldı; bloklar jüt çuvallar içinde gemiyle Göteborg limanına indi. İkinci Dünya Savaşı yıllarında briyar bulmak güçleşince yerine armut ağacına başvuruldu; briyar dışındaki ahşaplarda sık görülen sınır burada da ortaya çıktı, armut ısıya briyar kadar dayanıklı değildi.

Bir piponun tamamlanması modele göre değişmekle birlikte otuz iki ayrı işlem adımına bölünmüştü: süreç tornada başlıyor, frezeyle sürüyor, ardından on bir aşamalı taşlama ve parlatma geliyordu. Gösta'nın İsviçre'den getirdiği ilk torna el gücüyle çevriliyordu; sonrakiler yörenin demircilerine yaptırıldı. Sevkiyattan önce pipolar bir emme makinesiyle "ilk tütsüsünü" görürdü; hazne duvarı şeker, tütün külü ve tütünden oluşan bir karışımla sıvanır, sonra doldurularak makinede içilirdi.

Yüzey işlemi ahşabın kalitesine göre seçilirdi. Temiz bloklar yalnızca mumla parlatılır, kusurlu olanlarda boya ve doku çalışması artardı; kullanılan renkler kahverengi, bordo ve siyahtı. Başlıca bitişler mumlu düz yüzeyi anlatan Hunter, küçük boşlukların macunla kapatıldığı Rex, dönen çelik fırçayla açılan Shell ve özel bir çelikle elde çekilen düz ya da dalgalı çizgilerden oluşan Rustic adlarını taşıyordu.

Onarım kolu ve kapanış

Onarım zamanla başlı başına bir iş hâline geldi: pipolar Lerum ve Göteborg'daki dükkânlardan toplanıyor ya da posta ile geliyor, pazartesi kaydediliyor, hafta içinde işlenip cuma günü sahibine ulaştırılıyordu. 1977'de aylık onarım sayısının bin dolayına ulaştığı aktarılır. Fabrika 1946'da pipo bakımı üzerine küçük bir kitapçık da yayımlamış, zincirleme içmekten kaçınmayı ve pipoyu iki içim arasında soğumaya bırakmayı öğütlemişti.

Üretim 1979'da, Gösta Eliason ile çalışanların emekliye ayrılmasıyla sona erdi. Kimi kayıtlar işletmenin o yıl satıldığını ve kapanışın birkaç yıl sonra gerçekleştiğini söyler. Makinelerin bir bölümü zanaatkârlara satıldı, ancak ne marka ne de birikmiş üretim bilgisi bir sonraki kuşağa devredildi.