Freehand
Freehand (serbest biçim), bir pipoyu önceden belirlenmiş bir kalıba göre değil, funda kökü (briyar) bloğunun damar yapısına ve ustanın o anki tasarımına göre biçimlendirme yaklaşımıdır. Belirli ölçüleri olan tek bir şekilden çok bir tasarım anlayışını adlandırır: Aynı atölyeden çıkan iki freehand birbirinin eşi değildir. Yaklaşım 20. yüzyılın ortalarında Danimarka'da doğmuş, 1960'lı ve 1970'li yıllarda Amerika Birleşik Devletleri (ABD) pazarında büyük bir moda dalgasına dönüşmüştür. Bugün el yapımı pipoculuğun kurucu geleneklerinden biri sayılır.
Ayırt edici özellikler
Freehand yaklaşımını katalogdaki klasik pipo şekillerinden ayıran başlıca öğeler şunlardır:
Plato kenar: Briyar bloğunun "plateau" denilen doğal kabuklu üst yüzeyi, hazne ağzında veya sap ucunda olduğu gibi bırakılır.
Damar takibi: Gövde, ahşabın damar yönünü izler; simetri aranmaz, biçim bloğun verdiğine göre kurulur.
Tek parça sap: Uzun saplar çoğunlukla gövdeyle aynı bloktan yontulur.
Yüzey karışımı: Düz (smooth) ve kumlanmış ya da rustik yüzeyler aynı pipoda bir arada kullanılabilir.
Doğuşu ve yükselişi
Yaklaşımın teknik temelini Kopenhag'da Sixten Ivarsson attı: Geleneksel üretim sırasını tersine çevirerek bloğu önce zımpara diskinde şekillendirmenin, hazne ile hava kanalını sonra delmenin mümkün olduğunu gösterdi. Bu özgürlük, klasik kalıpların dışına çıkan ilk serbest biçimlerin önünü açtı. Akımın içinden doğduğu geniş tasarım hareketinin öyküsü için Danimarka Okulu maddesine bakılabilir.
Freehand'i ABD pazarında kitleselleştiren isim ise Preben Holm (1947-1989) oldu. 1963'te, henüz on altı yaşındayken Kopenhag'ın tanınmış Pipe-Dan mağazasına pipo satmaya başlayan Holm, aktarıldığına göre yirmi iki yaşında kırk beş çalışanlı bir atölye yönetiyordu. Kayıtlara göre 1971'de Amerikan şirketi Lane Limited ile anlaşan Holm'un el oyması pipoları ABD'de "Ben Wade" markasıyla satıldı ve muhafazakâr İngiliz biçimlerine alışkın piyasada şaşkınlık yaratan "Danish fancy freehand" modasını zirveye taşıdı. Aynı dönemde Erik Nørding ve Karl Erik Ottendahl gibi ustalar, iyi işçilikli freehand pipoları geniş kitlelere ulaştırdı. Akım zamanla iki koldan ilerledi: gösterişli ve kıvrımlı "fancy freehand" ile klasik şekillerin akıcı bir yorumu kabul edilen Danimarka klasiği ("Danish classic").
Freehand ve artisan ayrımı
Freehand ile artisan kavramları sıkça karıştırılır ama aynı şey değildir: Freehand bir biçim yaklaşımı, artisan ise bir üretim biçimidir. Fabrikalar da freehand görünümlü seri pipolar üretmiştir; geç dönem Ben Wade üretimi bunun bilinen örneğidir. Ayrımın ayrıntısı için artisan pipo ve fabrika piposu maddesine bakılabilir.
Akımın kalıcı mirası da tam bu noktadadır: Freehand dalgası, pipoyu seri üretilen bir eşyadan imzalı bir tasarım nesnesine dönüştürerek sonraki artisan kuşağının zeminini hazırladı. Bugün üst düzey el yapımı pipolarda aranan ölçütlerin — damar bütünlüğü, tek bloktan işçilik, doğal dokunun korunması — kökeni büyük ölçüde bu ekole dayanır.