Pipo Terimleri Sözlüğü

Pipo terimleri sözlüğü, pipo ve tütün camiasının gündelik dilinde dolaşan kavramları bir arada toplamayı amaçlar. Bu dağarcık tek elden üretilmedi: fabrika katalogları, tütün işleme mesleğinin kendi dili, ustaların buluşları ve İngilizce forumların kısaltmaları katman katman üst üste bindi. Yeni başlayanı zorlayan da bu birikimdir; aynı parçanın iki ayrı adı, aynı adın iki ayrı anlamı ve Türkçeye hiç çevrilmemiş bir terim yığını yan yana durur.

Dört terim ailesi

Bilinmeyen bir terimle karşılaşıldığında onu önce bir aileye yerleştirmek işi kolaylaştırır.

Anatomi başlığındaki terimlerin neredeyse tamamı tek bir hava yolunu parça parça tarif eder: haznenin dibindeki hava deliğinden (draught hole) başlayıp boyundan, geçme birleşiminden (mortise-tenon) ve ağızlığın iç kanalından geçerek dudakta sonlanan yol. Karşılıkların tam listesi pipo anatomisi maddesinde, şekil adları ise klasik pipo şekilleri maddesindedir.

Adlar nereden gelir?

Şekil adlarının önemli bir bölümü, 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başında basılan üretici kataloglarının mirası sayılır. Adlar önce bir benzetmeyle doğmuş, sonra hazne yüksekliği ile boyun uzunluğu arasındaki oranlara bağlanarak ölçülebilir tanımlara dönüşmüştür. Bir bölümü kişi adından gelir: tam bükümlü billiard'ı anlatan "Oom Paul", Afrikaans dilinde "Paul Amca" demektir ve Güney Afrika Cumhuriyeti'nin 1883-1902 yılları arasındaki devlet başkanı Paul Kruger'in lakabıdır.

Tütün tarafındaki adlandırma daha teknik bir mantık izler ve çoğu zaman doğrudan kürleme yöntemine bağlanır. Havada kürleme, dumansız sıcak hava (flue), dumanda kürleme ve güneşte kürleme aynı bitkiden birbirine hiç benzemeyen yapraklar çıkarır; harman dilindeki pek çok terim de bu dört yoldan hangisinin izlendiğini söyler. Yöntemlerin ayrıntısı tütün kürleme yöntemleri maddesindedir.

Yirminci yüzyılın son çeyreğinde İngilizce haber grupları ve forumlar dağarcığa kendi katkısını bıraktı. Elden ele dolaşan ve Bill Burney'ye atfedilen pipo parçası ile şekil çizelgeleri, bugün birçok şekil tanımının ortak dayanağı olarak anılır; çizelgelerin yazarlığı camia arşivleri dışında belgelenmiş değildir.

Yanıltıcı terimler

Bazı adlar göründüğü anlama gelmez. En bilineni briyar (briar): İngilizcede dikenli çalıyı karşılayan bu sözcük, pipoculukta fundagiller (Ericaceae) ailesinden Erica arborea'nın toprak altındaki kök yumrusunu anlatır ve Fransızca bruyère'den geçerken bulanıklaşmıştır. Otuz ile altmış yıl arasında olgunlaşan yumru, kaynatılıp aylarca kurutulduktan sonra işlenir; ayrıntısı briyar maddesindedir.

Ebonit ise malzemeyi değil, yerini alması umulan şeyi tarif eder: sert kauçuk, abanoz ağacına yapay bir karşılık olsun diye böyle adlandırılmıştır. Charles Goodyear'ın 1844'te patentini aldığı vulkanizasyon, Nelson Goodyear'ın 1851'de çinko oksidi dolgu maddesi olarak kullanmasıyla sert bir malzemeye dönüşmüştür. Camiada aynı malzeme çoğunlukla "vulkanit" adıyla anılır; akrilikle karşılaştırması ağızlık malzemeleri maddesindedir.

Sade dil tartışması

Dağarcığın genişlemesi camiada herkesi memnun etmez. Bir kesim, kısaltmaların art arda dizildiği yazıları anlaşılmaz bulur; itiraz terimlerin varlığına değil, gereksiz çoğalmasına yöneliktir. Pipo tarihçisi Ben Rapaport'un 2019'da sade konuşmayı savunan bir metin kaleme aldığı da bu bağlamda aktarılır; yazı camia arşivleri dışında doğrulanamadığından burada yalnızca anıldığı biçimiyle geçilmiştir. PipoWiki'nin izlediği ilke açıktır: terim ilk geçtiği yerde Türkçe karşılığıyla verilir, uluslararası biçimi parantez içinde korunur, kısaltma yığını yerine tam cümle tercih edilir.