En Pahalı Pipo Tartışması

"En pahalı pipo", tek bir nesnenin adı değil, yaklaşık yüz elli yıldır el değiştiren bir unvandır. Basında, rekorlar kitaplarında ve müzayede kataloglarında bu sıfatla anılan pipolar malzeme, boyut ve hikâye bakımından birbirinden öylesine uzaktır ki aralarında doğrudan karşılaştırma yapmak çoğu zaman anlamını yitirir. Bu madde, unvanın hangi ölçütlerle verildiğini ve neden hiçbir sahibinde uzun süre kalmadığını ele alır.

Ölçüt Sorunu

Bir piponun kıymeti tek bir değişkene bağlanamaz. Antika pipo yazınında üç etken öne çıkar: malzeme, oymacılık emeği ve nesnenin belgelenmiş geçmişi (provenans). Yontulmaya elverişli yapısı aylar süren figürlü işçiliğe imkân tanıdığı için lüle taşı, 19. yüzyılın gösteri parçalarında neredeyse tek malzemeydi; funda kökü (briar) tarafında ise değer daha çok damar desenine ve yapımcının adına bağlanır. Asıl tartışma ise sıralamanın neye dayandırılacağı üzerinedir: sahibinin ya da satıcının açıkladığı değerlendirme ile açık artırmada gerçekleşen sonuç çoğu zaman örtüşmez. Bu yüzden koleksiyonculuk çevrelerinde unvan iddiaları ancak nesne el değiştirdiğinde kayda geçmiş sayılır.

Dünya Sergilerinin Anıtsal Parçaları

Unvanın ilk sahipleri, uluslararası sergiler için üretilen dev boyutlu lüle taşlarıdır. New Yorklu imalatçı F. J. Kaldenberg — firması 1893'te tasfiye edilene kadar sektörün önde gelen adlarındandı — kayıtlara göre 1876 Philadelphia Yüzüncü Yıl Sergisi için alegorik figürlerle bezenmiş çok katlı bir masa piposu hazırlamıştı; bu parçanın bugünkü yeri bilinmiyor. Aynı ustanın imzasını taşıyan başka bir oyma pipo Smithsonian koleksiyonundadır. Dönemin en büyük Amerikan üreticisi William Demuth Company ise 1893 Chicago Dünya Kolomb Sergisi için "Amerika'nın Keşfi" adlı, yirmiyi aşkın kabartma figürlü anıtsal bir pipo yaptırmıştı. Bostonlu oymacı Gustav Fischer Sr.'ın John Trumbull tablosundan uyarladığı Bunker Hill piposu da dört yıllık bir çalışmanın ürünüdür ve otuzu aşkın figür taşır. Bu nesneler içilmek için değil, atölyenin ustalığını ilan etmek için yapılırdı.

Koleksiyonların Dolaşımı

Böyle parçalar zamanla tek tek değil, koleksiyon hâlinde el değiştirdi. Kayıtlara göre Demuth koleksiyonu 1940'ta American Tobacco Company'ye, 1957'de Richmond'daki Valentine Museum'a, 1991'de de Viyana'daki Austria Tabak'a geçti. Viyana Tütün Müzesi'nin temeli 1873'te, aynı yıl açılan Viyana Dünya Sergisi'nden satın alınan gösterişli pipolarla atılmıştı; müzenin sürekli sergisi 2000'li yıllarda sona erdi, kaynaklar kesin tarihte ayrışıyor. Koleksiyonun depolanması ve yönetimi 2005'te Schönbrunn Sarayı işletmesine devredildi. 2009'da Kunsthistorisches Museum'un açtığı "Nicotiana" sergisi bu birikimden yapılan bir seçkiyle Austria Tabak'ın 225. yılını andı. Londra'da ise Christie's, 12 Mayıs 2004'te Alfred Dunhill'in antika pipo koleksiyonunu 462 lot hâlinde satışa çıkarmıştı.

İsim, Aksesuvar ve Mücevher

Yakın dönemde unvanı belirleyen etken çoğu zaman nesnenin kendisi değil, taşıdığı isim oldu. Christie's Londra'nın 12 Temmuz 2017'de sattığı, Albert Einstein'a ait sıradan görünümlü briar pipo, müzayede evinin tahmininin kat kat üzerinde bir sonuç verdi; benzer sıçramalar sinema aksesuvarlarında da görülür. Karşı uçta, baştan mücevher olarak tasarlanan tek nüshalar durur: Dunhill markasının 2015'te Kalmon Hener tasarımıyla ürettiği Eiffel Kulesi piposunda briar haznenin üzerinde 18 ayar altından bir kule yükselir; parçaya 492 pırlanta, 140 safir ve 20 yakut işlenmiştir. Böyle yapımlar tanıtım metinlerinde doğrudan unvanla anılır, ama tek nüsha oldukları ve çoğu zaman üreticinin elinde kaldıkları için karşılaştırmalı bir sıralamaya hiç girmezler.

Pipoya biçilen değerin ünlü sahiplerle ilişkisi için Ünlü Pipo İçicileri, oymacılık geleneğinin kendisi için Eskişehir Lüle Taşı Oymacılığı maddesine bakılabilir.