Harem Pipe: Masaya Konan Bir Amerikan İçim Düzeneği

Harem Pipe, 1930'ların ortasında patenti alınan ve 20. yüzyıl ortasında Amerika Birleşik Devletleri'nde piyasaya çıkan bir masaüstü içim düzeneğidir. Klasik anlamda bir pipo değildir. Üç parçadan kurulur: sigaranın ya da purunun eğik biçimde oturtulduğu bir tutucu, tutucunun bağlandığı metal küllük tablası ve tabladan çıkan, örgüyle kaplı, ucunda plastik ağızlık bulunan esnek bir hortum. İçici tütünün yanmasını uzaktan izler; dumanı yalnızca hortumun ucundan çeker. Tablanın altındaki damgada ürün adının yanı sıra "The Smokers Robot" sloganı, patent numarası, "COMFORT — LUXURY — SAFETY" üçlüsü ve "Jonathan Law, New Haven, Conn." ibaresi okunur.

Tasarımın Dayandığı Patent

Damgadaki numara, "Cigarette and Cigar Holder" başlıklı 2.093.760 sayılı ABD patentine gönderme yapar. Belgeye göre başvuru, Connecticut'ın Derby kasabasında yaşayan James P. Kiernan adına 20 Haziran 1935'te yapılmış, patent 21 Eylül 1937'de tescil edilmiştir. Metnin amaç bölümü üç noktada toplanır: içiciyi yanan tütünden uzak tutmak, dumanın yüze ve göze gelmesini engellemek, düzeneği bir sehpaya ya da komodine koyarak yatakta içim sırasındaki yangın riskini ortadan kaldırmak.

Mekanik ayrıntılar da belgede tanımlanır. Tutucu, tablanın düşey eksenine doğru eğimli durur; böylece biriken kül yeterli ağırlığa ulaşınca kendiliğinden kopar ve tablanın içine düşer. Tutucunun dış borusu, içindeki yayı sıkıştıracak biçimde geri bastırıldığında sabit kalan iç boru izmariti yerinde tutar; dış boru izmaritin üzerinden sıyrılır ve izmarit yine tablaya düşer. Hortumun içi kauçukla astarlanmış, dışı ipek ya da benzeri bir dokumayla kaplanmıştır. Patent ayrıca tutucunun yerine pipo tütünü içmeye yarayan bir hazne takılabileceğini ve tek tablaya birden çok tutucu bağlanarak briç masası çevresindeki birkaç kişinin aynı düzeneği paylaşabileceğini belirtir.

Ad, Biçim ve Çağrışım

"Harem" adının tasarımın kökeniyle bir ilgisi yoktur; dönemin Amerikan tüketim ürünlerinde sık görülen oryantalist pazarlama dilinin bir örneği sayılır. Ayrı bir gövde ile ona bağlı örgü hortumdan oluşan düzen görsel olarak nargileyi anımsatır, ancak Harem Pipe'ta ne su ne de soğutma haznesi vardır; hortum yalnızca mesafe kurar. Yanan tütünden uzakta durma fikri kendi başına yeni değildir: Osmanlı çubuk kültüründe uzun saplı çubuk aynı mesafeyi yüzyıllar boyunca başka bir yoldan kurmuştu. Harem Pipe'ı ayıran, bu mesafeyi bükülebilir bir hortumla sağlaması ve haznenin elde taşınmak yerine masada sabit kalmasıdır. Ağızlığın plastik oluşu da dönemin seri üretim eğilimini yansıtır; klasik ağızlık malzemelerinin yerini bu yıllarda giderek ucuz sentetikler almıştı.

Sonraki Sürüm ve Koleksiyonculuk

Üretim yıllarına ilişkin kesin bir belge yoktur; koleksiyoncu kayıtlarında düzeneğin 1940'lar ile 1950'ler arasında piyasada bulunduğu tahmin edilir. Yine bu kayıtlara göre sonraki sürümlerde "Harem" adı bırakılmış, ürün yalnızca Jonathan Law adıyla damgalanmıştır; New Haven'da bu adı taşıyan bir firmaya ilişkin bağımsız bir ticaret kaydına ulaşılamamıştır. Harem Pipe bugün pipo tarihinin ana hattından çok, piponun dünya tarihi boyunca ortaya çıkan gereç ve düzenek denemelerinin arasında anılır; tobacciana koleksiyonculuğunda da bu tuhaf araçlar başlığı altında toplanır.