Netsuke (Japon İçim Takımının Askı Düğmesi)

Netsuke, Japon geleneksel giyiminde kuşaktan sarkıtılan eşyaların düşmesini önleyen küçük askı düğmesidir. Kimononun cebi bulunmadığı için tütün kesesi, pipo kılıfı, mühür ve ilaç kutusu gibi parçalar bir iple bele bağlanır, ipin ucundaki düğme de belde sarılı kuşağın (obi) üst kenarına takılarak takımı yerinde tutardı. Bu düzenin diğer halkaları, parçaları bağlayan ip (himo) ve ipi sıkıştıran tek delikli boncuktur (ojime); ayrıntısı Japon kişisel içim takımı maddesindedir.

Gereçten heykele

Netsuke'nin bugün bilinen biçimiyle 17. yüzyılda ortaya çıktığı kabul edilir. Edo dönemi (1603-1868) boyunca yaygınlaştı; işlevi değişmeden kalırken oymacılık yanı öne geçti ve düğme, kendi ölçütleri olan bir minyatür heykel dalına dönüştü. Yapan ustalara netsuke-shi denir. Alanın en eski derlemesi, 1781'de Osaka'da Inaba Tsūryū tarafından yayımlanan Sōken Kishō'dur; kitap elliyi aşkın ustayı, kimi zaman işlerinin çizimleriyle birlikte tanıtır. 1868'den sonra Batı tipi giyimin yayılmasıyla kuşaktan eşya sarkıtma âdeti zayıfladı ve netsuke gündelik kullanımdan çekildi.

Başlıca biçimler

Düğmeler biçimlerine göre adlandırılır. En yaygın olanı, üç boyutlu yontulmuş katabori'dir; genellikle birkaç santimetre boyundadır. Manju, adını yuvarlak bir hamur işinden alan yassı ve dairesel türdür. Kagamibuta manju'ya benzer, ancak ortasına madenî bir kapak kakılmıştır. Ryusa kafes gibi delikli oyulur, sashi ise uzun ve çubuğa yakın bir biçim taşır. Malzeme çeşitliliği geniştir: fildişi, şimşir ve sert ağaçlar, boynuz, kemik, maden, lake, seramik. 19. yüzyılın sonuna doğru selüloit gibi yeni malzemeler de listeye eklenmiştir.

İçime özgü türler

Tütün takımına asılan düğmelerin bir bölümü doğrudan ateşle ilgilidir. Pirinçten dökülmüş, içi çukur çanak biçimli örneklerin kiseru yakarken bir süre kor tutmaya yaradığı belirtilir. Bu çanaklara verilen biçimler gündelik hayattan alınmıştır: Budist ayinlerinde tempo tutan tahta çalgı (mokugyo), sığ ve geniş kenarlı asker şapkası (jingasa), daha seyrek olarak da samuray miğferi (kabuto). Kayıtlara göre 17. yüzyıla uzanan çok daha nadir bir tür ise ceviz büyüklüğünde madenî bir kabuğun içine yerleştirilmiş, çalışır durumdaki minyatür bir çakmaklı tüfek mekanizmasıydı; hiuchi-bako adıyla anılan bu düzenek merak uyandırmakla birlikte yaygınlaşmadı. Ev içinde ateş ve kül işi zaten tabako-bon tepsisine bırakılmıştı.

Gündelik eşleştirmelerde ise biçim, kesenin gövdesine göre seçilirdi. Yumuşak deri ya da kumaş keseye çoğunlukla yassı manju veya kagamibuta yakıştırılır, sert gövdeli tütün kabı (tonkotsu) her türden düğmeyle, özellikle de katabori ile taşınabilirdi. Kayıtlara göre 19. yüzyılın son çeyreğinde sık rastlanan bir takım düzeni şöyleydi: fildişi ya da selüloitten kagamibuta biçimli bir düğme, ondan sarkan çok telli gümüş bir zincir, zincir üzerinde halka biçimli sabit bir ojime ve ucunda bezemeli bir kese.

Bugünkü ilgi

Netsuke bugün başlı başına bir sanat dalı sayılır ve müze düzeninde çoğu zaman tütün eşyalarından ayrı sınıflandırılır. Buna karşılık pipo kılıfı (tsutsu) ile tonkotsu, aynı oymacılık ve bezeme dilini paylaştıkları için netsuke ile birlikte değerlendirilir. Maddede geçen Japonca terimlerin karşılıkları Japon pipo terimleri sözlüğünde toplanmıştır.