Tabako-bon (Japon İçim Tepsisi)

Tabako-bon, Japon evlerinde, dükkânlarında ve çay odalarında kiseru içimi için gereken ne varsa tek bir düzende toplayan tepsi, kutu ya da küçük çekmeceli sandıktır. Addaki bon "tepsi" anlamına gelir; ilk örneklerin yuvarlak ya da oval birer tepsi olmasını yansıtır. Sözlükler sözcüğün bilinen en eski kaydı olarak 1638 tarihli Taka Tsukuba adlı haikai derlemesini gösterir; buna göre gereç, tütünün adaya ulaşmasından yaklaşık yarım yüzyıl sonra adını almıştır. Biçim olarak buhur töreninde (kōdō) kullanılan kō-bon tepsisinden geliştiği kabul edilir. Piponun dünya tarihi içinde Japonya'yı ayıran yön de buradadır: pipo tek başına değil, çevresindeki gereçlerle birlikte kurgulanmış bir takımın parçası sayılmıştır.

Takımın İki Zorunlu Parçası

Bir tepsiyi tabako-bon yapan iki kap vardır. Hi-ire (火入), pipoyu tutuşturacak küçük kor parçasının kül içine gömüldüğü, çoğunlukla seramikten yapılmış kaptır; sözlüklerde 1678 tarihli bir metinde geçtiği kayıtlıdır. Haifuki (灰吹) ise içimi biten haznenin kenarına hafifçe vurularak boşaltıldığı bambu borudur; dibine bir parmak su konması külün uçuşmasını önler. Adı 1674 tarihli bir derlemede görülür, togeppō adıyla da anılır. Buhur töreninde aynı işleri kōro ve taki-gara-ire görürdü.

Bu ikilinin yanında geleneksel olarak iki kiseru bulunur. Tütün, kapaklı sığ bir kutuda ya da tatōgami denen katlanmış kalın kâğıt zarfta durur; kullanılan kesim, kıl inceliğinde doğranmış kizami-tabako'dur ve tütün kesimleri maddesinde ele alınır. Hane takımı geniş tutmak isterse kor parçasını taşıyan madenî maşa, hazneyi açan ince çubuk ve sıkıca bükülmüş kâğıt fitiller (koyori) de eklenirdi.

Çay Odasında

Kiseru içimi, tütünün Japonya'ya girişinden sonraki yüzyıl içinde çay toplantısının (chaji) akışına da yerleşti. Takım önce bahçedeki bekleme sekisine konur; koyu çay bölümü kapandıktan sonra ev sahibi onu çay odasına getirir. Bu hareket, buluşmanın ağırbaşlı bölümünün bittiğini ve daha rahat bölümün başladığını belirtir. Tepsi baş konuğun önüne bırakılır. Dönemin adap metinlerine göre konuk kendi tütününü getirmez, ev sahibinin hazırladığıyla yetinir; ikram edilen kiseru, çay ve sakede olduğu gibi önce birkaç kez nezaketen geri çevrilirdi.

Evde ve Dükkânda

Alışverişin sohbetle ve paylaşılan bir kiseru ile geçmesi olağan sayıldığından dükkânlar da kendi takımını bulundururdu. Bunlar yalın çözümlerdi: açık ahşap bir kutunun bir yanı bakırla kaplanıp kapaksız hi-ire yerine geçer, yanına bir bambu boğumu konurdu. Bazı örneklerin gövdesine dükkânın adı iri hatlarla oyulmuştur. Han ve çayhanelerin takımları ise benzer düzeydeki evlerinkine yakındı. Evlerde takım, hanenin durumuna göre yalın bir tepsiden çekmeceli bir sandığa kadar değişirdi.

Sandıklar ve Meiji Sonrası

Varlıklı evlerde tabako-bon, tabako-dansu denen çekmeceli küçük sandığa dönüşür. Gövde ya ince damarlı ağaçtan yapılır ya da lakelenir; siyah zemin üstüne maki-e (altın tozuyla bezeme) ve sedef kakma (raden) uygulanan örnekler gereç olmaktan çıkıp oda eşyası hâline gelmiştir. Sandıkta takım hâlinde bezenmiş kapaklı madenî hi-ire ile haifuki, gövdenin bezemesini sürdüren taşıma sapı, bir ya da iki kiseru için kanca ve tütünle gereçlere ayrılmış çekmeceler bulunur. Bu sandıklara ayrılan kiseru çoğunlukla bambu saplı rao-kiseru'dur ve 25-30 santimetreye ulaşır; dışarı taşınan pipolardan birkaç santimetre uzun tutulurdu. Müze koleksiyonlarında ailenin başka biçimleri de görülür: elde taşınacak saplı örnekler, rüzgârı kesmek için üç yanı kapatılmış olanlar, yatak başına konan uzun dar kutular, fıçı ve kayık biçimliler, yazı gereçlerine ek çekmece ayrılmış sandıklar.

1868'deki Meiji Restorasyonu'nun ardından sigaranın yayılması kiseru içimini geriletti; tabako-bon da gündelik hayattan çekilip çay uygulamasında ve müze koleksiyonlarında varlığını sürdürdü. Batı'da tütün kesesi, kavanozu ve kutusu birbirinden bağımsız gelişirken Japonya'nın bunların hepsini tek düzende toplaması, tütün kutusu ve kavanozu geleneğiyle arasındaki en belirgin farktır.