Oom Paul: Bir Pipo Şeklinin Adı ve Kökeni
Oom Paul, haznesi silindirik, sapı neredeyse dik biçimde yukarı kıvrılan ve ağızlık ucu hazne ağzıyla aşağı yukarı aynı hizada kalan tam bükümlü (full bent) bir pipo şeklidir. Gövde çoğunlukla iri, ağızlık kalındır; pipo bir yüzeye bırakıldığında hazne dik durur. Adı Güney Afrikalı bir devlet adamından gelir, ama şeklin nereden çıktığı ve neden ikinci bir adla anıldığı hâlâ tartışmalıdır. Klasik dağarcığın diğer üyeleri için klasik pipo şekilleri maddesine bakılabilir.
Adın sahibi
Stephanus Johannes Paulus Kruger (1825-1904), Güney Afrika Cumhuriyeti'nin (Transvaal) devlet başkanıydı; Afrikaans dilinde "Paul Amca" anlamına gelen "Oom Paul" lakabıyla anılırdı. 9 Mayıs 1883'te göreve başladı. İkinci Boer Savaşı'nın gidişatı tersine dönünce 11 Eylül 1900'de trenle Transvaal'den ayrıldı, ancak bir ay kadar limanda bekledikten sonra 20 Ekim 1900'de bir Hollanda savaş gemisiyle Avrupa'ya geçebildi; ömrünün kalanı sürgünde, son aylarıysa İsviçre'nin Clarens köyünde geçti ve 14 Temmuz 1904'te orada öldü. Dönemin gazete ve anı metinlerinde piposundan neredeyse hiç ayrılmayan biri olarak anlatılır. Vanity Fair'in 8 Mart 1900 tarihli "Oom Paul" başlıklı karikatürü de onu bu hâliyle çizer: siyah redingot ve silindir şapka, bir elde kapalı şemsiye, öbüründe açık bir kitap, ağızda tüten bükümlü bir pipo.
Savaşın simgesi hâline gelen biçim
Şeklin bu adla anılmasında İkinci Boer Savaşı'nın (1899-1902) bıraktığı görsel hafızanın payı büyüktür. Savaş yıllarında Britanya'dan cepheye gönderilen fabrika yapımı briyar pipoların önemli bir bölümü bu bükümlü biçimdeydi ve iri hazneleri kazımaya elverişliydi; askerler ile esirler alay armalarını, muharebe adlarını, tarihleri ve kendi adlarını bu yüzeylere işledi. Australian War Memorial koleksiyonundaki bir örnek durumu iyi özetler: 1899-1902 arasında bir Boer savaş esirinin yaptığı, kayıtlarda doğrudan "Oom Paul tipi" olarak tanımlanan briyar pipoda Güney Afrika Cumhuriyeti arması kabartma olarak işlenmiş, çevresine savaşın adı ve tarihi kazınmıştır. Benzer örnekler Bloemfontein'deki Anglo-Boer Savaşı Müzesi'nden Ottawa'daki Kanada Savaş Müzesi'ne kadar birçok koleksiyonda bulunur. Askerlerin bu pipolara "Kruger piposu" dediği aktarılır.
Oom Paul mı, Hungarian mı?
Aynı biçim birçok katalogda "Hungarian", yani Macar adıyla geçer. İki terimin eş anlamlı sayılıp sayılmayacağı camianın eski tartışmalarındandır. Bir görüşe göre ikisi ayrı şekillerdir ve fark haznededir: Oom Paul'ünki silindirik, Hungarian'ınki yumurta biçimindedir. Yaygın uygulamada ise iki ad birbirinin yerine kullanılır.
En çok dolaşan açıklama siyasidir: İngiliz üreticilerin, Britanya'nın savaştaki başlıca muhalifinin adını taşıyan bir modeli kataloglarında istemediği için "Hungarian" karşılığına geçtiği söylenir. Ancak bu anlatıyı doğrulayan dönem kataloğu bugüne kadar gösterilebilmiş değildir; üstelik 1950'lerde kataloglara giren Dunhill ODA 800 serisinde 818 numaralı şekil Oom Paul olarak listelenir. İkinci açıklama biçimi Orta Avrupa'ya bağlar. Briyardan önceki yüzyıllarda ahşap ve kil pipo üretiminin merkezlerinden biri Macaristan'dı; Macar pipo yazınında sayılan Kalmasch, Debrecen ve Rákóczi adlı üç yerli bükümlü biçimin Saint-Claude atölyelerine ilham vermiş olabileceği öne sürülür. Fransızca "hongroise" sıfatının Saint-Claude'da bir hazne biçimini adlandırmak için kullanıldığı da aktarılır. Saint-Claude'un briyardaki yükselişi için Briyar Devrimi maddesine bakılabilir.
Kataloglardaki yeri
Peterson kayıtları biçimin adlandırma tartışmasından eski olduğunu gösterir: bugün Oom Paul diye anılan 02, 1896 kataloğunda düz kenarlı billiard grubunun üyelerinden biridir. 1898'de Kruger'in dostları onun doğum günü için hazneye Transvaal arması kazınmış büyük boy bir örnek ısmarlamıştır. Aynı şekil ailesi 1906'da 02B ile çeşitlenmiş, 02BB yaklaşık 1940'ta çizelgeye girmiş, 02 ise bir süre kataloglardan düştükten sonra 1970'lerin ABD şekil çizelgelerinde XL02 adıyla yeniden görünmüştür. Şekil adlarının nasıl yerleştiği konusunda genel çerçeve için briyar pipo şekil adlarının kökeni maddesine bakılabilir.