Sıra Dışı Pipolar: Çift Hazneli Tasarımların Tarihi
Sıra dışı pipolar, hazne-sap-ağızlık üçlüsüne dayanan klasik düzenin dışına çıkan, biçimi ya da malzemesi alışılmışın ötesine geçen örneklerdir. Her dönemde birkaçına rastlanır: bir bölümü mühendislik iddiası taşır, bir bölümü yalnızca vitrinde durmak üzere yapılmıştır. Bu madde, söz konusu geniş kümenin en çok yinelenen fikrini, yani çift hazneyi izler.
Porselenin çözmek zorunda kaldığı sorun
Avrupa'da çift hazne fikrinin ilk yaygın karşılığı porselen pipodan doğdu. 18. yüzyıl ortalarında Almanya'da yapılmaya başlanan porselen hazne Fransa, Almanya ve Avusturya-Macaristan'da uzun süre gözde kaldı; ne var ki porselen gözeneksizdir ve yanma sırasında açığa çıkan nemi emmez. Dönemin yazarları bu yüzden porselen pipoyu sert eleştirmiştir. Üreticilerin bulduğu karşılık, hazneyi taşıyan gövdenin altına yerleştirilen ve Almancada abguss denen bir toplama odasıydı: tütün üstteki kâsede yanar, yoğuşan sıvı alttaki bölmede birikirdi. Ayrı ayrı üretilip birbirine geçirilen parçalardan kurulan bu düzen Gesteckpfeife adıyla anılır ve Avrupa'da "çift hazneli" sayılan ilk yaygın biçimdir. Buna karşılık sıra dışı pipoların bir bölümü böyle bir sorunla hiç uğraşmadı; kayıtlara göre İngiliz ve Venedik işi cam pipolarla seramik "bulmaca" pipolar içilmek için değil, süs ve gösteri için yapılmıştı.
Hazne içinde hazne: patent dalgası
yüzyıl, alışılmadık pipo tasarımlarının patent bürolarını doldurduğu bir dönemdir. S. Paul Jung Jr., ABD Patent Ofisi'nin 1858-1899 arasında verdiği pipo ve yan ürün patentlerini 1987'de iki ciltlik bir derlemede topladı; yüzlerce başvuru çizimleriyle bir arada görülebilir. Bu başvuruların önemli bir bölümü aynı fikri işler: gövdenin içine ikinci bir kâse oturtmak.
Massachusetts, West Groton'dan James Cook'a 4 Şubat 1868'de verilen 74.050 numaralı ABD patenti, dış hazneye vidalanan, istendiğinde sökülebilen bir iç kâse tarif eder; duman, iç kâsenin alt kısmındaki deliklerden iki gövde arasında kalan odaya çekilir. Colorado, Cripple Creek'ten John F. Kennefick'in 1 Ekim 1900'de yaptığı başvuru ise 10 Eylül 1901'de 682.470 numarasıyla sonuçlandı: ana hazne ile içine oturan ek hazne arasında bir hava odası bırakılmış, iki kâsenin üst kenarları delikli bir bilezikle birleştirilmiştir. Her iki patentin de gerekçesi aynıdır: pipoyu kuru tutmak ve dumanı ağza varmadan soğutmak. Britanya'da 1870'lerin başında benzer başvuruların yapıldığı, kimi tasarımların ikinci kâseyi kömür yatağı ya da puro yuvası olarak değerlendirdiği kayıtlıdır; bunlarda amaç soğutmaktan çok yanmayı ve nikotini denetlemekti. Aynı arayışın başka kolları için pipo filtreleri ve sistemleri maddesine bakılabilir.
Afrika'nın çift hazneli pipoları
Çift hazne Avrupa patent bürolarında bir yenilik olarak dolaşırken Sahra altı Afrika'da çoktan gündelik bir biçimdi; 19. yüzyıl seyahat ve etnografya yazını bu pipoları düzenli olarak anar. Doğu Orta Afrika'daki Unyoro (Bunyoro) bölgesine ilişkin 1866 tarihli bir derlemede, tek sapa bağlanan iki haznenin iki ayrı tütünün aynı anda içilmesine imkân verdiği yazılıdır. 1872 tarihli bir uluslararası sergi raporunda Kuzey Afrika'nın iki hazneli pipoları ayrıca not edilmiştir. W. A. Penn'in 1901'de basılan tütün tarihi The Soverane Herbe ise ahşaptan yapılıp içi tenekeyle kaplanmış Zulu çift hazneli piposunu tarif eder; Penn bu düzeni dumanları harmanlama girişimi sayar. Tütünü kıtaya Avrupalıların taşıdığı bilinse de haznelerin biçimini belirleyenin yerel gelenek olduğu kabul edilir; Avrupa örnekleriyle aralarında kanıtlanmış bir bağ gösterilebilmiş değildir.
Kataloglardan bugüne
yüzyılda çift hazne fikri fabrika kataloglarına girdi, ama katalog adları çoğu zaman vaat ettiklerini karşılamadı. Kaywoodie'nin 1950'lerde listelediği "Twin Bowl" modellerinde iki ayrı tütün odası bulunmaz; bu pipolar gövdeye oturan, değiştirilebilir lüle taşı kâseleriyle çalışır. Hazne içinde hazne mantığının en tanınmış dönem örnekleri ise General Dawes ve Captain Warren pipolarıdır.
Gerçekten iki ayrı hazneli funda kökü (briyar) pipolar 20. yüzyılın son çeyreğinde Danimarkalı ustaların elinden çıktı. Peter Stokkebye'nin çift hazneli briyarında, sap bileziğine yerleştirilen bir seçici halka hangi haznenin çekişe açılacağını belirler; halka ortada bırakıldığında iki hazne birlikte içilebilir. Biçim bugün de tek tük ustalarca deneniyor, ancak hiçbir zaman yaygınlaşmadı: klasik pipo şekilleri tablolarının hiçbirinde kendine ait bir satırı yoktur.