Stummel: Bir Terimin Kökeni ve Anlam Değişimi

Stummel, çağdaş pipo sözlüğünde tütün haznesini, boynu ve ikisi arasındaki geçişi, yani piponun ağızlık dışında kalan bütün parçasını karşılayan terimdir. Sözcük Almancadan alınmıştır, ama tuhaf bir biçimde Almancada piponun bu parçasını anlatmaz. Bugünkü anlam, sözlükteki karşılığından bir porselen pipo biçimine, oradan da Amerikan pipo sanayisinin ticaret diline uzanan uzun bir aktarma zincirinin ucunda durur.

Almanca Kökeni

Almanca Stummel "kütük, dip, artık parça" demektir. Sözcüğün Orta Yüksek Almanca stumbel biçiminden, onun da "budanmış, kesilmiş" anlamındaki Eski Yüksek Almanca stumbal sıfatından geldiği kabul edilir. Günlük Almancada en çok birleşik sözcüklerde görülür: Zigarettenstummel sigara izmariti, Kerzenstummel mum dibi demektir.

Pipoyla ilgili karşılığı da vardır, ama başka bir yeri işaret eder. Alman sözlüklerinde Stummelpfeife "kısa saplı tütün piposu" diye tanımlanır; yani bir parçayı değil, piponun kısa boylu bir türünü adlandırır. Grimm kardeşlerin başlattığı Deutsches Wörterbuch'ta yer alan Pfeifenstummel maddesi de aynı yöndedir: kısa borulu küçük tütün piposu. Almancada haznenin kendi adı ise Pfeifenkopf, yani "pipo başı"dır.

Porselen Pipolarda Bir Biçim Adı

Hollanda'daki Amsterdam Pipe Museum yayınlarında stummel bir parçanın değil, bir biçimin adıdır: oval hazneli, tabanında topuz biçimli topuğu olan, kısa boyunlu porselen pipo başı. Hazne kalıbı Gouda'nın kil pipo geleneğinden ödünç alınmıştır, ama porselen ince ve uzun bir sapa dayanmadığı için pipo bambaşka bir düzenle kurulur: hazne manda boynuzundan ya da porselenden bir nem hücresine oturur, dik sap ise ahşaptan veya boynuzdan ayrıca takılır.

Müzenin verdiği tarihe göre biçim 1780'de doğdu ve geniş, düz yüzeyi elle resimlemeye elverişli olduğu için hızla benimsendi. 1840'tan sonra üretim büyüyünce porselen pipo geniş kesimlerin eline geçti; 1850'den itibaren elle boyamanın yerini çıkartma ve litografi baskı aldı. 1880'den başlayarak Prusya ordusunun yedek askerleri için özel baskılı takımlar yapıldı; bunlar askerlik anısı olarak veriliyordu. Birinci Dünya Savaşı yıllarında stummel piyasadan çekildi, ayakta kalan tek türü turistik hatıra eşyası oldu; gündelik içimde yerini briar pipo aldı.

Amerikan Ticaret Dilinde Gövde Adı

Sözcüğün ABD'ye ne zaman ve hangi yoldan girdiği bilinmiyor; kayıtlara göre 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Amerikan pipo ticaretinin diline yerleşmişti. Anlamı bu kez daralmıştı: artık ne bir pipo türünü ne de porselen bir hazneyi anlatıyor, yalnızca ağızlığı henüz takılmamış ahşap gövdeyi karşılıyordu.

Daralan anlam atölye jargonunda kalmadı, resmî belgelere de geçti. Aktarıldığına göre 1922 tarihli tarife yasasına ilişkin 1929 tarihli tarife özetinde stummel ayrı bir ticari kalem olarak tanımlanır: ağızlığı takılmamış, bitmiş ya da yarı bitmiş pipo hazneleri. Aynı kayda göre bunların çoğu briardan, kalanı başka ağaçlardan, lüle taşından ya da sentetik reçineden yapılıyordu; ABD'de kendi başına satılmak üzere değil, yurt içi briar pipo üretiminin ara ürünü olarak ortaya çıkıyorlardı.

Terim fabrikadaki iş bölümünün de parçasıydı. ABD Çalışma Bakanlığı'nın meslek sözlüğü Dictionary of Occupational Titles'ta ham gövdeleri ayıklayan işçi "stummel seçicisi" adıyla ayrı bir meslek olarak listelenmişti; aktarılan tanıma göre bu kişi gövdeleri briarın kalitesine ve boyun ölçüsüne göre sınıflandırıyor, çatlak ve çürük olanları üretim dışına ayırıyordu.

Bugünkü Kullanım

Terim ticaretin dilinde kalmadı, İngilizce sözlüklere de geçti. Pipo yazınında yerleşen tanım şudur: hazne, boyun ve ikisi arasındaki geçiş; briar pipoda çoğunlukla tek bir ağaç parçasından çıkan bölüm. Terimin pratik değeri de buradan gelir. Klasik kalıplarda hazneyle boynun nerede ayrıldığı bellidir, iki parçadan ayrı ayrı söz edilebilir; freehand gibi serbest kesimlerde bu sınır silindiği için bütünü tek adla anmaktan başka pratik yol kalmaz. Türkçe metinlerde karşılığı "gövde"dir; parçaların birbirine göre yeri pipo anatomisi maddesinde ele alınır.