19. Yüzyıl Oyma Lüle Taşı Pipoları

19. yüzyıl oyma lüle taşı pipoları, pipo yapımının küçük ölçekli heykelciliğe en çok yaklaştığı üretim kolu sayılır. Eskişehir ovasındaki ocaklardan çıkarılan lüle taşı büyük ölçüde ham yumru hâlinde Orta Avrupa'ya gönderilir, oradaki atölyelerde tek tek elde oyularak yüzü, sahnesi ve öyküsü olan nesnelere dönüştürülürdü. Bu kolun ölçeği, iş bölümü ve motif dağarcığı bugün büyük ölçüde dönemin sergi kayıtlarından ve ticaret basınından izlenebiliyor; yaygın kabul, parlak dönemin 1850 dolayında başlayıp yaklaşık 1920'ye kadar sürdüğü yönündedir.

Malzemenin Elverdikleri

Mineral adı sepiyolit olan lüle taşı tırnakla çizilebilecek kadar yumuşaktır; Mohs sertliği 2 dolayında verilir. Gözenekli kuru kütlelerinde özgül ağırlık 0,988 ile 1,279 arasında ölçülmüştür, yani parça suda yüzebilir. Yumuşaklıkla hafifliğin bir arada bulunması, kalabalık figür gruplarının tek parça taştan çıkarılmasına ve keskinin saç teli, kumaş kıvrımı, yaprak damarı ölçeğine inmesine olanak tanır.

Hazırlık ve bitirme aşamaları da elde yürürdü. Ocaktan çıkan yumrunun üzerindeki kırmızı toprak kabuğu kazınır, taş kurutulur, yeniden kazınıp mumlanırdı. Oyma bittikten sonra parça cam kâğıdıyla düzeltilir, mum ya da stearin içinde ısıtılır, en son kemik külüyle parlatılırdı. Atölyenin artığı da değerlendirilirdi: keski altında biriken toz ve kırıntılar bağlayıcıyla sıkıştırılarak preslenmiş lüle taşı (massa) elde edilirdi. Bu karışım blok taştan daha ağır ve sıkı dokuludur, ince oymaya elverişli sayılmaz.