Asbestli Pipo

Asbestli pipo, 19. yüzyılın son çeyreğinde ortaya çıkan ve yaklaşık bir kuşak sonra bütünüyle bırakılan bir hazne malzemesidir. Asbest lifinin bağlayıcıyla kalıplanmasıyla ya da başka malzemeden yapılmış bir haznenin içine astar olarak sürülmesiyle üretilirdi; tütüncü vitrinlerinde briar, lüle taşı ve kil pipoların yanında yer alırdı. Pipo tarihi anlatılarında kendisine ayrılan yer bugün çok azdır.

Asbestin İtibarlı Yılları

Adı Antik Yunancada "sönmez" anlamına gelen sözcükten türeyen asbest, 19. yüzyılın ikinci yarısında sanayinin gözde malzemesiydi: yalıtım, yangın perdesi, fren balatası, makine contası. Kanada'da Québec'teki Thetford yataklarında 1870'lerde başlayan madencilik, birkaç on yıl içinde lifi hem bollaştırdı hem ucuzlattı. Ateşe dayanıklı, hafif ve istenen biçime giren bir hammadde ortadayken pipo yapımcılarının onu denemesi şaşırtıcı sayılmaz.

Tehlikenin ilk kaydı da aynı yıllara düşer. Büyük Britanya'da Fabrika ve Atölyeler Başmüfettişliğinin 1898 tarihli yıllık raporu, ilk kadın fabrika müfettişlerinden Lucy Deane Streatfeild'in gözlemleri üzerine asbest tozunun zararını belgeledi. Buna karşılık hastalığın tıp yazınında ilk kez tanımlanması 1924'ü, Britanya'da asbest sanayisine dönük ilk yönetmeliğin yayımlanması 1931'i buldu.

Jackson Patenti ve İngiliz Üretimi

Dönemin patent fihristlerine göre asbest pipoyu tescilleyen ilk kişi, 20 Mart 1883 tarihli 1453 numaralı İngiliz patentinin sahibi Charles Jackson'dır. Tescil hem ağızlıklı ya da ağızlıksız asbest pipoları hem de başka malzemeden yapılmış pipoların sapına asbest astar yerleştirilmesini kapsıyordu. Kayıtlara göre üretim Jackson Asbestos Manufacturing Company adı altında Nottingham ve Birmingham'da sürdürüldü, ürünler 1888-1889 Melbourne Yüzüncü Yıl Sergisi'nde yer aldı ve Birmingham'da düzenlenen bir sergiden madalya aldı. Yine dönem kayıtlarına göre firma 1909'da hammaddesini "en iyi Kanada asbest lifi" diye tanıtıyordu.

Reklamların bu iddialı diline karşılık, dönemin asbest el kitaplarından biri olan Robert H. Jones'un Asbestos and Asbestic adlı çalışması işin ticari seyrini çok daha ölçülü anlatır. Kitaba göre malzemenin tek gerçek üstünlüğü hafifliğiydi; ilk yılların yüksek sürümü, haznenin rahatsız edecek ölçüde ısındığı anlaşıldıkça geriledi. Jackson'ın sonraki yıllarda haznenin uzun kullanımda yumuşadığını kabul ettiği de aktarılır.

Kıta Avrupası ve Amerika'daki İzler

Malzeme kıta Avrupası'nda, kil pipo geleneğinden gelen fabrikalarda tutundu. Belçika'da Kortrijk'teki De Bevere ailesinin atölyesi pişmiş toprağın yanı sıra asbest pipo üretti; 1930'da kil pipoyu bırakıp briar ile asbestle yoluna devam etti. 1846'da kurulan ve 1979'da el değiştiren Bree'deki J. J. Knoedgen fabrikası da aynı yolu izleyenlerdendi.

Aynı fikir Atlantik'in öte yakasında da karşılık buldu. Pennsylvania'nın Lancaster kentinden Ambrose W. Woodward'ın 5 Kasım 1895'te aldığı 549.418 sayılı patent, asbest ile alçıyı dekstrin çözeltisinde karıştırıp hazne iç yüzeyine astar olarak sürmeyi tarif eder. New Jersey'nin Orange kentinden Albert Angell, 21 Şubat 1905'te tescillenen 783.394 sayılı patentinde asbest kâğıdı şeritlerini yoğunlaştırılmış sütle sıvayıp boru hâline getirmeyi, ardından yüksek ısıda sertleştirmeyi önerdi. Torontolu William W. Hesson'ın 15 Mayıs 1923'te aldığı 1.455.396 sayılı patent ise dört ölçü öğütülmüş mısır koçanını bir ölçü asbest lifi, az miktarda bitkisel lif ve bir bağlayıcıyla yoğuruyordu.

Malzemenin koyu görünümü taklit edilecek kadar tanınmıştı: 1890'larda İngiltere'de alınan bir patent, kil pipoları önce isli bir fırınlamadan geçirip sonra sırlayarak lüle taşı, briar ya da asbest piposu izlenimi vermeyi anlatır. Asbest, hazne malzemesi olmadığı yerlerde de piponun içine girdi. Dunhill, 13 Kasım 1923'te başvurduğu GB 213.855 sayılı patentte, rüzgârda külün savrulmasını ve tütünün fazla hızlı yanmasını engellemek üzere doldurulmuş tütünün üstüne bastırılan ince, delikli bir asbest disk tanımlıyordu.

Neden Kayboldu

Asbestli pipo, 20. yüzyılın ilk çeyreğinin ardından piyasadan sessizce çekildi. Dönemin ticaret yazınında öne çıkan gerekçe sağlık değil, kullanım rahatsızlığıdır: hazne beklenenden çok ısınıyor, uzun kullanımda bozuluyordu. Bugünkü bakışla asıl dikkat çekici olan nokta ise başkadır: bu pipolar, zararı daha o yıllarda kayda geçmiş bir mineralin gündelik bir eşyaya ne kadar kolay girebildiğini gösterir. Hazne malzemesi tercihinin zaman içinde nasıl değiştiği pipo hazne malzemeleri maddesinde topluca ele alınır.