Frazing Machine (Kopya Frezeleme Tezgâhı)

Frazing machine, metal bir ana kalıpta hazır duran biçimi mekanik yoldan briyar kütüğüne geçiren kopya frezeleme tezgâhının pipo atölyelerindeki adıdır. Terimin, freze işlemini karşılayan Fransızca fraiser fiiliyle akrabalığı sıkça dile getirilir; ancak bu ilişki pipo literatüründe belgelenmiş olmaktan çok dilsel bir yakıştırmadır. Türkçede karşılık olarak "kopya freze" ya da "kalıp izleyici tezgâh" kullanılır.

Çalışma ilkesi

Tezgâhın bir yanına, üretilecek biçimin tamamını ya da yalnızca bir bölümünü temsil eden metal örnek bağlanır. Öbür yanına, henüz delinmemiş ham gövde (stummel) sabitlenir. İzleyici uç kalıbın yüzeyi boyunca gezinirken, ona mekanik olarak bağlı kesici aynı yolu briyar üzerinde yürür ve fazla malzemeyi alır. Hareket bir uçtan diğerine kollar, mafsallar ve karşı ağırlıklarla iletilir; sayısal denetim ya da bilgisayar verisi işin içine girmez. Benzer düzenekler mobilya, döküm kalıpçılığı ve silah kundağı yapımı gibi alanlarda da uzun süre kullanılmıştır; pipo tezgâhının ayırt edici yanı, görece küçük ve her biri farklı yoğunlukta olan bir malzemeyle çalışmasıdır.

Fabrika üretimindeki yeri

Aynı biçimden çok sayıda üretmenin pratik yolu olduğu için kopya frezeleme, fabrika atölyelerinin belkemiği sayılır. Bir katalog şeklinin standart ölçülerle yeniden yeniden çıkarılması gerektiğinde tezgâh devreye girer; bu, üretimin Saint-Claude gibi merkezlerde onlarca modeli tutarlı biçimde sürdürebilmesini sağlamıştır. Buna karşılık makinenin verdiği sonuç bitmiş bir pipo değildir. Tezgâhtan çıkan gövdede kesici izleri, keskin geçişler ve fazlalık ahşap bulunur; bunların eğeyle, zımparayla ve elde temizlenmesi gerekir. Fabrika pipolarının da hatırı sayılır bir bölümünün el işçiliğiyle tamamlanmasının nedeni budur. Yöntem özellikle klasik pipo şekilleri ailesine uyar: billiard, apple ya da bulldog gibi oranları tanımlanmış formlar kalıp üzerinden sapmasız çoğaltılabilir. Kalıp değiştirilerek aynı tezgâhın başka bir modele geçirilebilmesi de, atölyelerin sınırlı ekipmanla geniş bir şekil dağarcığını sürdürmesini kolaylaştırmıştır.

Elde yapımla ilişkisi

Yapımcıların bir bölümü kopya tezgâhına hiç başvurmaz. Öne sürülen gerekçe, biçimin göz ve el birlikteliğiyle geliştirilmesinin daha oturmuş bir sonuç verdiğidir; her kütüğün damarı ve kusuru başka olduğundan, biçimi ahşaba göre uyarlamanın tek yolu elde çalışmaktır. Freehand anlayışı büyük ölçüde bu tutumdan doğmuştur. Tezgâh kullanan atölyelerin çoğunda da makine tasarımın tamamını değil, yalnızca kaba biçimlendirme aşamasını üstlenir; sonrasını yine usta belirler.

Camiada anlatılanlara göre eski tezgâhların özgün örneklerinden bugüne pek azı kalmıştır; kapanan fabrikaların donanımı çoğunlukla elden çıkarılmış ya da yenilenmiştir. Bu bilgi ağırlıkla sözlü aktarıma dayandığından, sayısal bir döküm vermek mümkün değildir.