İyi Bir Briyar Pipoyu Ne Belirler: Birinci Bölüm, Malzeme

İyi bir briyar pipoyu ne belirler başlıklı iki bölümlük yazının malzemeye ayrılan ilk bölümü, kaynak künyesine göre Pipe Smoker dergisinin 1985 ilkbahar sayısında çıktı. Metinde yazar adı geçmez; anlatım, pipo ithalatı ve koleksiyonculuğuyla uğraşan birinin ağzındandır. Bölüm, bir piponun daha atölyeye girmeden, ham blok hâlindeyken hangi ölçütlerle tartıldığını sıralar; yapım aşamaları ikinci bölüme bırakılmıştır. Dizinin bütünü için iyi bir briyar pipoyu ne belirler maddesine bakılabilir.

Kökün yaşı ve damar

Yazının en kesin ölçütü yaştır: üstün bir içim için kökün en az elli yıllık olması gerektiği ileri sürülür. Gerekçe fizikseldir. Yıllar içinde sıkışan kök, közün ısısına ve içim sırasında açığa çıkan sıvılara daha uzun dayanır; genç kökün gözenekleri kısa sürede dolarken iyi yaşlanmış kök tek bir içimde çok daha az emer. Botanik literatürü bundan geniş bir aralık verir: ağaç fundası (Erica arborea) yumruları otuz ile altmış yaş arasında sökülür. Elli yıl bu yüzden botanik bir eşik değil, ticari bir tercih olarak okunmalıdır.

Yaşı gözle kestirmenin pratik yolu damardır, çünkü yavaş büyüyen kökte çizgiler sıklaşır. Alev, kuş gözü ya da düz — desen ne olursa olsun ölçüt çizginin sıklığıdır; ayrıntısı briyarda damar maddesindedir. Cilalı yüzeyde bu okuma kolaydır; kumlanmış gövdede yüzeydeki çukurların dokusuna bakılır, kumlamanın derin ya da sığ olması ise yaş hakkında bilgi vermez. Yazı, yumruların küçüldüğüne de dikkat çeker: söküm ulaşılması güç bölgelere kaydıkça toprak ve iklim büyümeyi yavaşlatmış, birinci sınıf blok oranı düşmüştür.

Yumru tipi ve ağırlık

Hafif piponun kusursuz sayılması dönemin yaygın kanaatiydi; yazı bunu tek ölçüt kabul etmez. Ağırlığı boyut, biçim ve duvar kalınlığının yanında yumrunun kendi dokusu belirler. İki tip yumrudan söz edilir: ince, uzun ve hafif olan ile kısa, yuvarlak ve yoğun olan. Bu ikisini bitkinin "erkek" ve "dişi" hâline bağlayan açıklamanın botanikte karşılığı yoktur; fundagillerde çiçekler erseliktir, yani tek çiçekte iki eşey birden bulunur. Ayrımın pratik yanı yine de anlamlıdır: yoğun dokulu blok, sıcak içen ve gövdesini yakan kullanıcıya daha dayanıklı bir pipo verir, hafif blok ise elde ve ağızda yük istemeyene uygundur.

Kurutma

Blok, briyar tüccarından ustaya kaba kesilmiş hâlde (ebauchon) ulaşır ve iki kurutma yolundan birine girer. Havada kurutma yıllarla ölçülür, çatlama ve yarılma riskini azaltır, doğal yöntem sayılır; fırında kurutma günler alır, buna karşılık reçinenin buharlaşmak yerine ağacın içine pişirildiği görüşü dile getirilmiştir. Yazıya göre havada bekleme süresi toprağa bağlıdır: kumlu topraktan çıkan Kalabriya bloğu bir ile üç yıl, kil oranı yüksek Toskana bloğu üç ile beş yıl bekler, büyük bloklara daha uzun süre tanınır. Bu süreler kaynak metnin kendi verisidir, bağımsız kayıtlarla karşılaştırılmamıştır. Yöntemlerin karşılaştırması briyar kürleme maddesindedir.

Coğrafi köken

Briyar Akdeniz havzasından gelir; yazının kaleme alındığı yıllarda ticaretin başlıca adresleri İspanya, Fransa, İtalya, Yunanistan, Arnavutluk, Cezayir, Fas, Tunus ve o tarihte hâlâ Yugoslavya adıyla anılan bölgeydi. Koleksiyoncular arasında İtalya, Sardinya, Yunanistan ve Cezayir kökenli blokların üstün, İspanya ile Fransa kökenlilerin vasat sayıldığı bir itibar sıralaması dolaşıyordu. Bu sıralama nesnel bir ölçüte değil, dönemin camia kanaatine dayanır; yazı da ona temkinli yaklaşır ve kaliteyi ülkeden çok tek tek kök parçasının niteliğinde arar.