Fikri Baki

Fikri Baki, Eskişehir'de çalışmış bir lüle taşı pipo ustasıdır. Yabancı kaynaklarda tam adı Fikri Baki Cetekinkaya biçiminde kayda geçmiştir; pipolar ise ağızlığa atılan kısa imza yüzünden camiada çoğunlukla "F. Baki" olarak anılır. Zanaata 1969'da çırak olarak giren Baki, ilk yıllarındaki figürlü oymacılıktan zamanla uzaklaşmış, klasik pipo formlarına ve çağdaş İskandinav çizgisine yönelmiştir. Asıl ünü, funda kökü (briyar) pipoculuğuna özgü teknik ve malzemeleri lüle taşına uyarlamasından gelir.

Sepetçi köyünden tezgâha

Kaynaklarda Baki'nin, Eskişehir'in lüle taşı ocaklarıyla anılan Sepetçi köyünden geldiği belirtilir. Taşa yakıştırılan "beyaz altın" nitelemesinden hareketle köyün adı sonradan Beyazaltın'a çevrilmiştir. Hammaddenin doğrudan toprak altından çıkarıldığı bu yerleşimlerde çocukların erken yaşta tezgâh başına geçmesi alışılmış bir yol sayılır. Kayıtlara göre Baki 1969'da çıraklığa başladı ve 1970'ler boyunca dönemin usta oymacılarının yanında yetişti. Eskişehir oymacılığının o yıllardaki dağarcığı ağırlıkla figüre dayanıyordu: Hazne bir yüze, bir sahneye ya da bir hayvan başına dönüştürülüyor, ustalığın ölçüsü kabartmanın derinliğiyle tartılıyordu.

Figürden çağdaş çizgiye

Baki mesleğe bu geleneğin içinde başladı, ancak olgunluk dönemi işlerinde figürü tümüyle bıraktı. Kaynaklar bu dönüşümü, Avrupalı pipo ustalarıyla kurduğu temasa bağlar; anlatıldığına göre bir süre Alman usta Rainer Barbi'nin yanında çalışarak pipo yapımını yerinde izlemiştir. Bu bilgiyi yalnızca birkaç kaynak verdiği için ayrıntısı belirsizdir.

Sonraki tasarımları, yerleşik pipo kalıplarıyla serbest biçim (freehand) arayışları arasında gider gelir. Oranları ve yüzey akışıyla çağdaş Danimarka estetiğine yakın durduğu kabul edilir. Kayıtlarda görülen formlar arasında bent billiard, apple, panel, boynuz (horn), volkan (volcano), rhodesian, bent egg ve balina (whale) gibi adlarla anılan parçalar ile dumanın hazne altındaki ek bir boşluktan geçtiği ters kalabaş düzeni bulunur.

Briyar tekniklerinin lüle taşına taşınması

Baki'nin camiada en çok anılan yönü, briyar pipoculuğunda yerleşmiş uygulamaları lüle taşına aktarmasıdır. Gümüş bilezik ve bağlantı işçiliği, gövdeyle ağızlık arasına giren bambu ara parçalar, elde kesilip biçimlendirilen ebonit ya da Cumberland (damarlı ebonit) ağızlıklar bunların başında gelir. Kaynaklarda Eskişehir'de bambuyu pipoda kullanan ilk usta olduğu belirtilir. Ağızlıklar hazır alınmaz, her pipo için ayrı işlenir; bu ayrıntı, yörede yaygın olan seri montaj alışkanlığından belirgin bir ayrışma sayılır.

İmza, dağıtım ve bugünkü durum

Baki'nin işaretlemesi kalıp bir damga değil, ağızlığın yan yüzüne atılmış el yazısı imzadır. Eski parçalarda imza kısaltılmış "F. Baki" biçiminde görülürken, daha yeni işlerde adın açık yazımı geçer. Üretim uzun yıllar boyunca tek bir dağıtıcının, Deniz Ural'ın elinden piyasaya çıktı; 2019 dolaylarında dağıtımın yurt dışı merkezli başka bir satıcıya geçtiği kayıtlara girmiştir. Kayıtlara göre usta son yıllarda tezgâhı bırakmıştır. İmzasını taşıyan pipolar, Eskişehir oymacılığının figürlü geleneğinden çağdaş pipo tasarımına uzanan geçişin belgesi olarak koleksiyoncuların ilgisini korumaktadır.