Gambier
Gambier, Fransa'nın Belçika sınırındaki Givet kasabasında 1780-1928 arasında çalışmış bir kil pipo imalathanesidir. Adını, haznesi tanınmış bir yüz ya da bir figür biçiminde kalıplanmış pipolarla duyurmuş; on dokuzuncu yüzyıl boyunca Fransa'da en yaygın kil pipo markası kabul edilmiştir.
Aile atölyesinden fabrikaya
Dieppe'li Jean Gambier'nin 1780'de kurduğu atölye, ilk yıllarında dönemin standardı olan uzun saplı Hollanda pipolarının benzerlerini çıkarıyordu. İşin başına 1817'de geçen oğlu Joseph Gambier iki değişiklik yaptı: sapı kısaltıp haznenin boynuna takılıp çıkarılabilen ağızlıklar ekledi, ardından hazneyi bir portre gibi kalıplamaya başladı. Böylece pipoya işlenen portreler geleneğinin sanayi ölçeğindeki ilk örnekleri ortaya çıktı.
Atölyeyi 1835'te Minervin Hasslauer satın aldı; ertesi yıl komşu bir pipocunun arsasıyla binasını da alarak kapasiteyi büyüttü. Paris'te 1846'da, Londra'da 1860'ta satış bürosu açıldı; Londra bürosu 1896'ya kadar çalıştı. 1849 Paris sergisinde kazanılan altın madalya ile 1867'de Givet'li rakip Blanc-Garin fabrikasının devralınması işletmeyi bölgenin en büyük üreticisi yaptı: 1868'de atölyelerde altı yüz kişi çalışıyordu.
Kil, kalıp ve pişirim
Givet'in seçilmesinde, Belçika'nın Andenne yöresinden getirilen "derle" adlı kilin yakınlığı belirleyici olmuştu. Gri ve yağımsı bu kil kolay biçimleniyor, fırından beyaz çıkıyor, gözenekli dokusuyla yanma artığını çekiyordu. Hafifçe renklendirilip lüle taşı taklidi hazneler de yapılabiliyordu.
Kil önce haftalarca ıslatılıp dinlendirilir, kalıba girmeden önce sap boyunca yağlanmış bir şişle duman kanalı açılırdı. Kalıptan çıkan hazne düşük sıcaklıkta pişirilir, renklendirilecekse pigment karışımıyla boyanıp yüksek ısıda emaye edilirdi. Kalıpların işçiliği markanın ayırt edici yanıydı: pahalı modeller için bronz, sıradan modeller için dökme demir ya da alüminyum kalıplar içten oyularak hazırlanırdı.
Figürlü hazneler ve Jacob
Kalıp konuları arasında siyasi ve tarihî portreler, opera sanatçıları, mitolojik figürler, hayvanlar, bitkiler ve günün olayları vardı; model sayısının bin altı yüzü aştığı tahmin edilir. 1868 kataloğunda kırmızı kilden çubuk (chibouk) hazneleri de görülür, ancak bunlar sonraki kataloglardan çıkarılmıştır. Firmanın katalogları bugün eski pipo katalogları arasında en çok incelenenlerdendir.
En çok satan model, sakalı sıcak hazneyi tutmak için elverişli bir yer bırakan Jacob'tur; kayıtlara göre bir düzineye yakın kalıp varyantı yapılmıştır. Taklitleri yayılınca firma kimi kalıplarda sarığın üzerine "gerçek Jacob benim" ibaresini işletti. Gambier adının izinsiz kullanılmasına karşı açılan dava 1861'de haksız rekabet kararıyla sonuçlandı; karar üst mahkemelerce onanarak ticari ad uyuşmazlıklarında içtihat sayıldı.
Gerileme ve tasfiye
1870 Fransa-Prusya Savaşı üretimi geçici olarak durdurdu. Sonraki yıllarda taklitler, sigaranın yaygınlaşması ve briyar piponun yükselişi kil pipo pazarını hızla daralttı; çalışan sayısı 1875'te 550'ye, 1880'de 410'a, 1900'de 216'ya indi. Şirket 4 Mart 1908'de anonim şirkete dönüştürüldü, bir yıl sonra kadro 102 kişiydi. Birinci Dünya Savaşı'nda Ardennes bölgesinin işgali sırasında atölyeler sahra hastanesine çevrildi. 1920'lerin başında üretime dönüldüyse de 1923'te yalnızca kırk kişi çalışıyordu. Maison Gambier 1928'de tasfiye edildi; tasfiye envanterinde 1.250 kalıp kayıtlıdır. Bazı kaynaklar üretimin fiilen 1926'da bittiğini yazar.