Tsutsu (Japon Pipo Kılıfı)

Tsutsu, Japon piposu için yapılan kılıfın kısa adıdır; tam karşılığı kiseru-zutsu'dur. Geleneksel Japon giyiminde cep bulunmadığından pipo, tütün kesesiyle birlikte bir ipe bağlanır ve belde sarılı kuşaktan (obi) sarkıtılırdı. Kılıf bu düzende hem piponun madenî uçlarını darbeden korur hem de takımın dışarıdan görülen en uzun parçasını oluştururdu. Bu yüzden kiseru kılıfları, salt bir kap olmanın ötesinde sahibinin zevkini gösteren eşyalar sayılmış, kimileri müzelerde bugün heykel sınıfında değerlendirilmiştir.

Gövde Düzenine Göre Biçimler

Koleksiyon literatüründe beş ad yerleşmiştir; bunların üçü tek parça, ikisi iç içe geçen boru düzenindedir. Bu beşli ayrım daha çok antika piyasasının kullandığı bir sınıflandırmadır; müze kataloglarında her zaman aynı terimlerle karşılaşılmaz.

Tek parçalılar tek bir bloktan oyulur ve pipoyu kapaksız tutar:

• Otoshi-zutsu: İçi boydan boya oyulmuş, üstü açık kılıf. Yaygın biçimlerin başında gelir ve farklı boylardaki pipoları alır; buna karşılık kapağı olmadığından pipo kayıp düşebilir.

• Wari-zutsu: Otoshi'nin, ağız kısmı iki yandan yarılmış türevi. Yarığın kenarları pipoyu kavradığı için düşme riski azalır, ancak örneklerine seyrek rastlanır.

• Senryu-zutsu: Gövdesi büyük ölçüde açık bırakılmış, kafes benzeri kılıf. Pipo, hazneyi tutan bir çentikle ağızlığı geçiren bir halka arasında durur. Bu düzen kılıfı hafifletir, aynı zamanda kırılmaya da açık hâle getirir.

İç içe geçen iki biçim ise teleskop gibi kapanır:

• Muso-zutsu: İnce bir üst parçanın kalın alt parçaya girdiği boru. Kapalıyken üst parçanın çapı gözle ayırt edilir. Boyu bir ölçüde ayarlanabildiği için farklı pipolara uyar; en sık karşılaşılan tür sayılır.

• Aikuchi-zutsu: Muso ile aynı mantıkta kapanır, ancak üst parça iki çaplı işlenmiştir; kapalıyken kılıf tek çaplı, kesintisiz bir gövde gibi görünür. Boyu ayarlanamadığından belli bir pipoya göre yapılmış olması gerekir. Sayıca az bulunduğu, buna karşılık işçiliğinin ortalamanın üstünde olduğu belirtilir. Adı, kabzası kınla kesintisiz birleşen balçaksız (tsubasız) hançer düzenini anlatan aikuchi teriminden gelir.

Malzeme ve İşçilik

Kılıfların büyük bölümü ahşaptan ya da geyik boynuzundan oyulmuştur. Geyik boynuzu ile bambunun içi zaten boşluklu olduğundan, uzun ve dar bir gövde bu malzemelerden az işlemle çıkar. Fildişi kolay işlenen bir malzeme olmasına karşın seyrek görülür: boydan boya bir kılıf çıkarmak, pahalı bloğun büyük bölümünü talaşa çevirir. Lake kılıflara daha çok iç içe geçen iki düzende rastlanır; en sık görüleni, örgü kamış, bambu ya da sıkıca burulmuş kâğıdın (ganpi) lakelenmesiyle yapılan ve nagato-zutsu adıyla anılan türdür. Deri ve kumaş kılıflar ise otoshi düzeninde sıktır; kaynaklara göre 19. yüzyılın ortasına kadar kılıfların ve tütün kaplarının çoğu bu iki malzemeden yapılıyordu. Sertleştirilmiş kâğıttan kılıfların da yaygın olduğu, ancak günümüze pek azının ulaştığı belirtilir.

İşçilik geniş bir aralıkta gezinir: gündelik atölye işlerinin yanı sıra dönemin önde gelen netsuke ustalarının imzasını taşıyan örnekler de vardır. Ölçüye gelince, kılıfların çoğu bambu saplı rao-kiseru'ya göre, 18-20 santimetre dolayında yapılmıştır; müze koleksiyonlarında 25 santimetreyi bulan örnekler de olduğundan bu aralığı kesin bir sınır saymamak gerekir. Baştan sona madenî nobe-kiseru için hazırlanmış kılıf az bulunur.

Takımdaki Yeri ve Silah Türevleri

Kılıf, kuşaktan sarkıtılan eşyalar bütününün (sagemono) bir halkasıdır; ipe dizilen sıkıştırma boncuğu (ojime) ve tütün kesesi ile birlikte tasarlanır. Müze kayıtlarında, kılıfın kendisinin kuşak üzerinde askı düğmesi görevini üstlendiği takımlar da bulunur. Parçaların nasıl bir araya getirildiği Japon kişisel içim takımı maddesinde ayrıntılandırılmıştır.

Kılıfların küçük bir bölümü savunma amacı taşır. Ağır madenden yapılmış örnekler bilinir; dıştan aikuchi-zutsu görünen, ayrıldığında içinden hançer çıkan düzenekler de kayıtlıdır. Teppo-zutsu diye anılan parçalar ise aslında kılıf değildir: otoshi-zutsu görünümü verilmiş ateşli silahlardır. Maddede geçen Japonca terimlerin karşılıkları Japon pipo terimleri sözlüğünde toplanmıştır.