Tabako-ire ve Tonkotsu (Japon Tütün Kapları)

Tabako-ire, sözcük anlamıyla "tütün kabı" demektir; Japonya'da yüzyıllarca, tütünü ev dışına çıkarmaya yarayan her tür kabın ortak adı olmuştur. Koleksiyon dilinde bugün daha dar bir anlam taşır: yumuşak gövdeli keseye tabako-ire, sert gövdeli kutuya tonkotsu denir. Bu ikili adlandırmanın 20. yüzyıl öncesinde Japonya'da yerleşik olmadığı belirtilir; yine de işe yaradığı için koleksiyoncular arasında kalıcılaşmıştır. Her iki kap da Japon kişisel içim takımının parçasıdır ve evde duran tabako-bon tepsisinin dışarıdaki karşılığını oluşturur.

Yumuşak Kesenin İki Biçimi

Erken keselerde iki ana biçim ayırt edilir. Torba biçimli olanın ağzı, ipe geçirilen bir boncukla (ojime) toplanır; bu biçimin para kesesi kinchaku'dan geldiği sayılır. Kapaklı dikdörtgen olanınsa çakmak taşı ve kav taşımaya yarayan hiuchi-bukuro'dan türediği düşünülür; kapağı, gövdenin çevresine dolanan bir iple (himo) tutturulurdu. İkinci biçim kısa sürede öne geçmiş, gündelik kullanımın ölçüsü hâline gelmiştir. Dikdörtgen keselerin içinde çoğunlukla gövdenin yarısına kadar yükselen bir cep bulunur; başlangıçta çakmak takımına ayrıldığı düşünülen bu bölmenin sonradan kısa bir kiseru taşımakta kullanıldığı belirtilir.

Malzemede ise kâğıttan deriye doğru bir yol izlenir. Kayıtlara göre ilk keseler 17. yüzyılın ortasında Kyoto'da cilalı kâğıttan yapıldı; yüzyıl kapanırken kâğıt keseler ülke geneline yayılmış, 18. yüzyıl boyunca da rağbet görmüştü. Kâğıt üzerine işlenen bezemenin maliyeti arttıkça deri ve kumaş öne çıktı; 19. yüzyılın başat malzemeleri bunlar oldu.

Kapağın Madenî Tokası: Kanagu

18. ve 19. yüzyılın dikdörtgen keselerinde kapak, kanagu ya da kanamono denen madenî bir düzenekle kapanır. Düzenek üç parçalıdır: kapağın dış yüzündeki omote kanagu (mae-kanagu) neredeyse her zaman kabartma bezelidir, iç yüzdeki uraza ya düz bırakılır ya da kazımayla süslenir, üçüncü parça da gövdeye oturtulan ve uraza'ya kenetlenen tırnaktır. Kabartma ile kazıma ayrı ustalık dalları olduğundan, iki yüzü birden bezeli bir tokanın arkasında çoğu zaman iki usta vardır.

Toka kalıcı bir parça sayılmazdı; mevsime ya da gidilecek yere göre değiştirilir, bir takım birden çok kanagu ile derlenebilirdi. Bazı örneklerde omote kanagu baştan bu iş için yapılmamıştır: kılıç kabzası süsü menuki ya da bir kuşak iğnesi sonradan tokaya uyarlanmıştır. Bu uyarlamaların ardında bir tarih vardır. 1876 tarihli Haitōrei fermanıyla kılıç taşımanın yasaklanması, kılıç donanımı yapan maden ustalarını işsiz bıraktı; bir bölümü kiseru ve kanagu üretimine yöneldi. Yine de takımın bütününü derleyen kişi maden ustası değil, kese ve çanta yapımcısı fukuro-monoya idi.

Tonkotsu: Sert Gövdeli Kap

Sert gövdeli kaplar çoğunlukla ağaçtan, seyrek olarak madenden yapılırdı; geçmişleri de 17. yüzyılın ortasına kadar gider. Ağaç örneklerde dört biçim öne çıkar:

• kapağı ortada duran kalın yuvarlak gövde;

• ağaç uru ya da boynuz gibi doğal bir nesnenin biçimini koruyan, üstten açılan gövde;

• hotei, daruma ya da kurukafa gibi üç boyutlu bir figür olarak oyulmuş, üstten veya yandan açılan gövde;

• köşeleri yuvarlatılmış, çoğunlukla üstten açılan dikdörtgen gövde.

Sonuncusu oyma, kakma, lake ve maden aplike işçiliğine en elverişli olanı sayılır. Tonkotsu neredeyse her zaman tek bölmelidir; bilinen istisna, az rastlanan iki katlı erken bir dikdörtgen biçimdir. Ölçüleri tek bir kaynakta geçer: yaklaşık 10-13 cm yükseklik, 8 cm en, 5-8 cm derinlik. Alttaki sığ kat çakmak takımına, üstteki derin kat tütüne ayrılmıştır.

Tonkotsu sıkça inrō sanılır. İnrō, mühür ve ilaç taşımaya yarayan bölmeli bir sagemono'dur; birden çok bölmesi olması, genellikle daha küçük kalması ve çoğunlukla lake işi oluşu onu ayırt etmeye yeter.

Yaygınlık ve Son Dönem

Dönemin resim ve baskılarında yumuşak kese, sert kaptan belirgin biçimde daha sık görünür; kıl inceliğinde doğranmış kizami tütün için gündelik tercihin kese olduğu kabul edilir. 19. yüzyıl kapanırken her iki türde de küçülme eğilimi belirir; kimi örnekler alışılmış ölçünün yarısına iner. Keselerde bu değişim, takımın Batı tipi giysilerin cebinde taşınmaya başlamasıyla açıklanır.