Charatan

Charatan, 1863'te Londra'da kurulan ve İngiliz el yapımı pipo geleneğinin en saygın adlarından biri sayılan pipo markasıdır. Kurucusu, Rusya doğumlu bir göçmen olan Frederick Charatan, işe Tower Hamlets semtindeki Mansell Street'te lüle taşı pipoları yontarak başladı; bu değerli mineralin o dönemdeki başlıca kaynağı, Osmanlı topraklarındaki Eskişehir yataklarıydı. Lüle taşı pipoları tutunca atölye, köşedeki Prescot Street'te daha geniş bir yere taşındı; markayı dünya çapında tanıtacak funda kökü (briyar) üretimi de burada başladı.

"Charatan's Make": bütünüyle el yapımı

Charatan'ı çağdaşlarından ayıran ilke, her piponun ham briyar blokundan bitmiş ürüne kadar bütün aşamalarıyla (ağızlık dâhil) tek çatı altında, elde üretilmesiydi. Dönemin birçok firması hazır delinmiş kase ile dışarıdan alınan ağızlığı birleştirerek pipo "monte ederken", pipolara vurulan "Charatan's Make" damgası tam da bu farkı vurgulamak için kullanıldı. Firma, İngiltere'de tamamen el yapımı briyar pipo üreten ilk üretici olarak kabul edilir; ancak bu yaygın iddia kesin bir belgeye dayanmaz.

Markanın eriştiği itibarın bir göstergesi, genç Alfred Dunhill'in 1908-1910 arasında Fransa'dan ithal ettiği pipoların kalitesinden memnun kalmayıp Charatan'a yönelmesi ve yüksek bedeller ödeyerek buradan pipo almasıdır. 1910'da Dunhill, Charatan'ın usta oymacılarından Joel Sasieni'yi kendi tarafına çekti ve Duke Street 28 numarada kendi küçük atölyesini kurdu.

Frederick aynı yıl, 1910'da emekliye ayrılarak firmayı oğlu Reuben'e devretti. Reuben döneminde Charatan, İngiliz el yapımı piposunun kalite referansına dönüştü. 1950 öncesinde dört temel derece kullanılıyordu: Supreme, Selected, Executive ve Belvedere. Sonraki yıllarda eklenen Coronation ve Supergrade gibi üst dereceler ise kusursuz damar (grain) arayışının simgesi sayıldı.

Lane dönemi

Herman G. Lane, Britanya'daki işini büyütmek amacıyla 1950'de Charatan ailesiyle temasa geçti; 1955'te Lane Ltd., Wally Frank'in yerine markanın Amerika Birleşik Devletleri'ndeki tek distribütörü oldu. Reuben Charatan'ın kayıtlara göre 1962-1963'te ölümünün ardından dul eşi firmayı Lane Limited'a sattı. 1960'lı ve 1970'li yıllar böylece Charatan'ın özellikle Amerika pazarındaki altın çağı oldu; koleksiyoncular bugün de en çok Lane öncesi (1955 öncesi) ve Lane dönemi pipolarıyla ilgilenir.

Lane'in katkıları derece yelpazesini genişletti: 1957'de Supreme S tanıtıldı, diğer yeniliklerin çoğu 1960'lar ile 1970'lerin başına dayanır. Ağızlığın ısırılan bölümünde iki kademeli basamak bulunan "Double Comfort" tasarımı bu dönemin simgelerinden biridir. Dev boyutlu, serbest biçimli (freehand) üst sınıf pipolara ayrılan Supergrade ve "Summa Cum Laude" damgaları koleksiyoncular arasında efsaneleşmiştir. Atölye aynı zamanda bir usta okulu işlevi gördü: Dennis Marshall ve Barry Jones gibi zanaatkârlar burada yetişti. Kenneth Barnes 1970'lerde firmanın genel müdürlüğünü yaptı; oğlu Kennedy Barnes ise burada öğrendiği zanaatla 1978'de Barry Jones'la birlikte James Upshall markasının şirketi Tilshead Pipe Co.'yu kurdu.

Damgalar ve tarihlendirme

Lane öncesi kayıtların bir fabrika yangınında yok olması, erken Charatan'ların tarihlendirilmesini güçleştirir; meraklılar bu yüzden damgalara bakar. Daire içinde serifli "L" ticari markası piponun Lane dönemine ait olduğunu gösterir, ancak yokluğu tersini kanıtlamaz: fabrika damgalamada tutarsızlığıyla bilinirdi ve Avrupa pazarına ayrılan pipolara bu işaret vurulmazdı. Blok harflerle "MADE BY HAND" damgası genellikle 1958-1965 aralığına, aynı damganın el yazısı eklerle ("City of London", "Extra Large") birlikte görüldüğü biçimler ise 1965 ile 1970'lerin ortasına işaret eder. FH kısaltmasının 1957-1968 arasında, üç ayrı boyda kullanıldığı kabul edilir. Buna karşılık Double Comfort ağızlık tarihlendirme ölçütü değildir; Lane dönemi boyunca düz ve eyer biçimli ağızlıklar da üretilmiştir.

Charatan'ın yan ve alt markaları arasında Mountbatten (kayıtlara göre ikinci kalite değil, çırakların yaptığı pipolar), London Straight Grain, International Selection, Falstaff, Samirva, Vauxhall, Britannia ve Benlet sayılır. Marka adının İngilizcede sıkça "Sheraton" gibi yanlış okunduğu, aileyi tanıyanlarca düzeltilen bir ayrıntıdır.

Dunhill çatısı ve markanın bugünü

1978'de Lane'in mirasçıları Charatan'ı Dunhill'e sattı; Prescot Street fabrikası Mart 1982'de kapatıldı ve markanın ünü bu tarihten sonra geriledi. 1988'de Dunhill, Charatan adını, ticari markasını ve şekil çizelgesini ABD'li James B. Russell Inc.'e devretti; bu dönemde pipolar Fransa'nın Saint-Claude kentinde üretildi ve üretici olarak genellikle Butz-Choquin gösterilir. Russell'ın firması 2002'de kapanınca marka yeniden Dunhill'e geçti ve serbest biçimli pipoların yapımı, Kent'teki Chatham'da Colin Fromm'un Invicta Briars atölyesine verildi. Dunhill yönetiminin açıklamasına göre 2022'den bu yana Charatan pipoları Dunhill fabrikasında üretiliyor.

Bugün Charatan adı iki düzlemde yaşıyor: bir yanda hâlâ üretimde olan bir marka, öte yanda özellikle Lane dönemi örnekleri koleksiyon değeri taşıyan bir tarih.