İsveç'te Pipo Yapımı

İsveç'te pipo yapımı, komşusu Danimarka'nın gölgesinde kalmış ama sayıca az, teknik olarak son derece iddialı bir üretim geleneğidir. Ülkenin fabrika dönemi kısa sürmüş, asıl adını tek başına çalışan birkaç ustanın yirminci yüzyıl sonunda kazandırdığı itibar duyurmuştur.

Fabrika dönemi

İsveç'in ilk briyar pipo fabrikası 1931'de Göteborg yakınlarındaki Lerum'da kuruldu. Svenska Rökpipfabriken (kısaca SRF) adıyla anılan işletme Eliason ailesinin elindeydi; kurucu olarak kimi kayıtlarda baba-oğul Hjalmar ile Gösta Eliason birlikte, kimilerinde yalnızca Gösta anılır. Üretimi yürüten Gösta, zanaatı İsviçre'de bir fabrikada geçirdiği bir yıllık staj sırasında öğrenmişti; kayıtlara göre işin başına geçtiğinde henüz on dokuz yaşındaydı. Fabrika briyar kütüğünü önce Cezayir ve Korsika'dan, sonraki yıllarda büyük ölçüde İspanya'dan aldı. İkinci Dünya Savaşı yıllarında briyar tedariki güçleşince armut ağacına başvuruldu. Üretim 1979'da Gösta'nın emekliye ayrılmasıyla sona erdi; bazı kayıtlar işletmenin o yıl el değiştirdiğini ve birkaç yıl daha ayakta kaldığını söyler.

Ülkenin en büyük pipo tesisi ise 1936'da Uddevalla'da kurulan Skandinaviska Pipfabriken'dir (SKAPI). Köln'de iki kuşaktır pipo yapan bir aileden gelen ve 1930'ların Almanya'sından ayrılıp İsveç'e yerleşen Max D. Schwab'ın mütevazı bir bodrum atölyesinde başlattığı üretim hızla büyüdü; yeni fabrika binası 1946'da tamamlandı. Tesis 1960'ların sonunda faaliyetini bıraktı. Skåne bölgesinde Hyllstofta ile anılan Skånska Pipfabriken hakkındaysa güvenilir bilgi azdır; savaş öncesinde kurulduğu, savaş yıllarından sonra da üretime dönemediği anlaşılmaktadır.

Atölye kuşağı

Fabrikalar kapanırken İsveç piposunun uluslararası ünü asıl olarak tekil ustalar üzerinden kuruldu. Bu kuşağın en tanınmış adı, 1941 doğumlu ve 2006'da yaşamını yitiren Bo Nordh'tur. Gençliğinde geçirdiği bir motosiklet kazasının ardından tekerlekli sandalyeye bağlı kalan Nordh, 1960'ların sonuna doğru hazır delinmiş taslaklarla pipo yontmaya başladı. Malmö'deki Pip-Larsson tütün dükkânının sahibi Olle Jonsson pipoları vitrine koyup ustayı kendi damgasını kullanmaya ikna edince işler hızlandı; Jonsson'ın yönlendirmesiyle Sixten Ivarsson'u ziyaret etmesi, Danimarka Okulu ile arasındaki bağı kurdu. Nordh çalışmalarını Malmö'de sürdürdü. Ramses ve Nautilus gibi kendi geliştirdiği biçimler, bugün başka atölyelerde de tekrarlanan bir dağarcığa dönüşmüştür.

İkinci önemli ad Malmölü Björn Bengtsson'dır. Annesinin işlettiği tütün dükkânına gelen tamir işleri yüzünden zanaata yönelen Bengtsson, henüz on altısındayken, 1964'te Kopenhag'da Poul Rasmussen'in yanında çırak oldu. Ustasının 1967'de ölümünün ardından dul eşi Anne Julie'nin atölyesinde çalışmayı sürdürdü; 1974'te İsveç'e dönerek kendi adına üretime geçti. Björn of Sweden adıyla bilinen bu pipolar, damgadaki üç ya da dört haneli sayıyla üretim ay ve yılını taşır. Bengtsson 1990'ların başında talebin düşmesiyle başka bir işe girdi ve pipoyu yarı zamanlı yapmayı seçti; 2023'te yetmiş dört yaşında öldü.

Bugünkü durum

İsveç'te bugün fabrika ölçeğinde pipo üretimi yoktur. Üretim, çoğu Skåne bölgesinde çalışan az sayıda bağımsız ustanın atölyelerinde sürer; Svenska Pipklubben'in yayınları bu adları düzenli olarak izler. Serbest biçimli gövdelerle (freehand) klasik ölçüler arasında gidip gelen bu üretim, İskandinav geleneğinin İsveç'teki dalı sayılır.