Sözlük
Pipo Sözlüğü
Pipo, pipo yapımı ve pipo tütünü terimleri: hazneden zıvanaya, Latakia'dan Perique'ye 74 terim, kısa tanımlarıyla.
#
- 9 mm filtre
- Boyun kanalına takılan, 9 milimetre çapında aktif karbon dolgulu standart pipo filtresi. 1934'te Vauen'in Dr. Perl filtresiyle doğan bu sistem özellikle Almanya'da yaygındır.
A
- Ağız kenarı (Rim)
- Haznenin üst yüzeyini oluşturan halka biçimli kenar. Yakma sırasında aleve en çok maruz kalan, bu yüzden en kolay yıpranan bölgedir.
- Ağızlık (Stem)
- Piponun ağza alınan, boyna zıvana ile takılan sökülebilir parçası. Genellikle ebonit veya akrilikten üretilir.Ansiklopedide: Ağızlık Malzemeleri
- Ağızlık ucu (Bit)
- Ağızlığın dişler arasına alınan son bölümü; dudak (button) ile duman yarığını kapsar.
- Akrilik (Lucite)
- Ağızlık yapımında kullanılan sert ve parlak metakrilat plastiği. Oksitlenmediği için bakımı kolaydır; buna karşılık ebonite göre dişe daha sert gelir.
- Alıştırma (Break-in)
- Yeni bir piponun küçük doldurumlarla yavaş yavaş kullanılarak haznede düzgün bir karbon tabakası oluşturulması süreci. Mısır koçanı ve kil pipolarda gerekmez.Ansiklopedide: Yeni Pipoyu Alıştırma (Break-in)
- Aromatik harman (Aromatic)
- Vanilya, kiraz, rom gibi tatlandırıcı soslarla kokulandırılmış tütün harmanı. Çevreye hoş koku yaydığı için yeni başlayanların en sık tanıştığı tarzdır.Ansiklopedide: Aromatik Harmanlar
- Artisan pipo
- Briar bloğunun seçiminden ağızlığın elle kesilmesine kadar tüm aşamaları tek bir ustanın gerçekleştirdiği, genellikle tek örnek üretilen el yapımı pipo.
B
- Balsa filtre
- Savinelli'nin geliştirdiği, nemi emen ve tat açısından nötr balsa ağacı çubuğu. Kimyasal filtreleme yapmaz, yalnızca yoğuşmayı azaltır.
- Bandrol
- Türkiye'de yasal tütün mamullerinin üzerinde bulunması zorunlu vergi ve izin işareti. 'Bandrollü pipo tütünü' yasal yoldan satılan ürünü ifade eder.
- Bastırgaç (Tamper)
- Kullanım sırasında külü ve tütünü nazikçe bastırıp yanan yüzeyi düzlemeye yarayan disk uçlu alet; pipo setinin temel parçasıdır.
- Blok lüle taşı (Block meerschaum)
- Madenden çıkan tek parça ham taştan oyulmuş lüle taşı pipo. Kırıntıların preslenmesiyle üretilen ucuz sürümlerin aksine tam gözeneklidir ve kullanıldıkça renklenir.
- Boyun (Shank)
- Hazne ile ağızlık arasındaki gövde uzantısı; duman kanalının ilk bölümünü barındırır.
- Briar (Briar)
- Akdeniz'e özgü ağaç fundasının (Erica arborea) kök yumrusundan elde edilen, ısıya son derece dayanıklı pipo ahşabı. 1850'lerden bu yana dünya pipo üretiminin standart malzemesidir.Ansiklopedide: Briyar (Funda Kökü)
- Bükük pipo (Bent)
- Boynu ve ağızlığı kavisli pipo biçimi. Kavis derecesi 1/8 bent'ten full bent'e kadar kesirlerle anılır; ağırlık merkezi çeneye yakın olduğundan dişte taşınması kolaydır.
C
- Cavendish
- Bir tütün çeşidi değil, işleme yöntemidir: tütünün basınç ve ısıyla yumuşatılıp çoğunlukla tatlandırılması. Siyah Cavendish, Amerikan tipi aromatiklerin temelidir.Ansiklopedide: Cavendish
- Churchwarden
- Dumanı soğutmak için çok uzun saplı yapılan pipo biçimi. Kökeni meyhanelerdeki uzun kil pipolara dayanır; Türkçede 'okuma piposu' olarak da anılır.Ansiklopedide: Churchwarden
Ç
- Çek aleti (Czech tool)
- Bastırgaç, kazıma kaşığı ve iğneyi tek gövdede birleştiren klasik üçü bir arada cep aleti; en yaygın ve ucuz pipo aksesuarlarındandır.
- Çiçeklenme (Plume / Bloom)
- Uzun süre yıllandırılmış pres tütünlerin yüzeyinde beliren zararsız beyaz şeker kristalleşmesi. Tüylü ve renkli görünen küfle karıştırılmamalıdır.
- Çubuk (Chibouk)
- Osmanlı'nın uzun saplı piposu: kilden lüle, kiraz ya da yasemin ağacından uzun sap ve kehribar imameden oluşur. Sapının uzunluğu kullananın toplumsal konumunu yansıtırdı.Ansiklopedide: Çubuk (Chibouk)
D
- Dil ısırması (Tongue bite)
- Fazla sıcak veya tahriş edici dumanın dilde bıraktığı, saatlerce sürebilen yanma hissi. Genellikle nemli tütünden ve aceleci kullanımdan kaynaklanır.Ansiklopedide: Dil Isırması (Tongue Bite)
- Dişle taşıma (Clenching)
- Pipoyu elle tutmadan dişlerin arasında taşıma alışkanlığı. Hafif ve bükük pipolar bu kullanım için daha uygundur.
- Dottle
- Kullanım sonunda haznenin dibinde kalan nemli, yanmamış tütün artığı. Zorlanarak kullanılmaz; pipo ters çevrilerek dökülür.
- Dökme tütün (Bulk)
- Teneke kutu yerine ağırlıkla, açık olarak satılan pipo tütünü. Aynı harmanın teneke sürümünden genellikle daha ekonomiktir.
- Ağızlığın en ucundaki kabartılmış sırt; piponun dişlerin arkasına güvenle oturmasını sağlar.
- Duman kanalı (Draft hole)
- Hazne dibinden ağızlık ucuna uzanan hava yolu. Hazneyle tam hizalı ve düzgün delinmiş olması, bir piponun kullanım kalitesinin başlıca ölçütüdür.
- Düz damar (Straight grain)
- Briar damarlarının gövde boyunca kesintisiz ve paralel uzandığı, en çok aranan ve en yüksek fiyatlanan damar deseni.
E
- Ebonit (Vulkanit)
- Kauçuğun yüksek oranda kükürtle sertleştirilmesiyle elde edilen geleneksel ağızlık malzemesi. Dişe yumuşak gelir; ancak ışık ve havayla oksitlenerek sararır ve acımsı tat verebilir.
- Estate pipo
- Daha önce sahiplenilmiş, ikinci el veya koleksiyondan çıkma pipo. Temizlenip dezenfekte edilerek kullanılır; üretimden kalkmış markalar bu pazarda değer bulur.
F
- Flake
- Basınçla blok hâline preslenmiş tütünden kesilen ince dilim. Kullanımdan önce elde ovularak açılır veya katlanarak hazneye yerleştirilir.
- Freehand
- Standart şekil kataloğuna bağlı kalmadan, briar bloğunun damar yapısına göre serbestçe biçimlendirilen pipo. 1960'larda Danimarka ekolüyle özdeşleşmiştir.Ansiklopedide: Freehand
G
- Gecikmiş keyif tekniği (DGT)
- Yarım kullanılmış pipoyu bilerek saatlerce, hatta günlerce bekletip ikinci oturumda dönüşmüş, koyulaşmış bir tat profiliyle kullanma tekniği (delayed gratification technique).Ansiklopedide: Gecikmiş Keyif Tekniği (DGT)
- Gül kökü
- Türkçe piyasada briar pipolar için kullanılan yaygın fakat botanik açıdan hatalı ad. Briar gülden değil, Akdeniz fundasının kök yumrusundan elde edilir.
H
- Halat tütün (Rope / Twist)
- Yaprakların halat gibi bükülüp dinlendirilmesiyle yapılan, güçlü ve yüksek nikotinli en eski tütün biçimlerinden biri. Enine dilimlenmiş hâline 'coin' denir.
- Harman (Blend)
- Farklı tütün tiplerinin belirli oranlarda karıştırılmasıyla elde edilen pipo tütünü ürünü. Üreticilerin kimliğini harman tarifleri belirler.
- Hayalet aroma (Ghosting)
- Güçlü kokulu bir tütünün (özellikle Latakia ve yoğun aromatikler) tadının pipoya sinip sonraki kullanımlarda kendini hatırlatması. Kil ve lüle taşı gibi nötr malzemelerde görülmez.Ansiklopedide: Hayalet Aroma (Ghosting)
- Hazne (Bowl)
- Piponun tütün doldurulan çanak kısmı. İç boşluğunun çapı ve derinliği kullanım süresini ve karakterini belirler.
İ
- İmame
- Osmanlı çubuğunun ağza alınan, en makbulü kehribardan yapılan uç parçası; modern ağızlığın tarihî atasıdır.
- İngiliz harmanı (English blend)
- Virginia temeli üzerine Latakia ve Şark tütünleriyle kurulan, tatlandırıcı sos içermeyen klasik harman üslubu.Ansiklopedide: İngiliz Harmanı (English Blend)
K
- Kalabaş (Calabash)
- Afrika kabağının gövdesinden yapılan, genellikle lüle taşı hazneli kıvrık pipo. Haznenin altındaki geniş hava odası dumanı genleştirip soğutur; Sherlock Holmes imgesiyle özdeşleşmiştir.Ansiklopedide: Kalabaş Pipo (Calabash)
- Kalümet (Calumet)
- Kuzey Amerika Ova yerlilerinin, haznesi kırmızı pipo taşından (catlinite) yontulan uzun törensel piposu; 'barış çubuğu' olarak da bilinir.
- Karbon tabakası (Cake)
- Hazne iç çeperinde kullanımla birlikte oluşan sert kömür katmanı. Briarı ısıdan korur; ideali bozuk para kalınlığında tutulur, lüle taşı pipolarda ise istenmez.
- Kesim (Cut)
- Pipo tütününün fiziksel biçimini (şerit, dilim, topak, halat vb.) tanımlayan terim. Kesim, yanma hızını ve kullanım deneyimini doğrudan etkiler.
- Kömürleştirme yakışı (Charring light)
- Asıl yakıştan önce tütünün üst yüzeyini eşit biçimde kömürleştiren kısa ilk yakış. Ardından kabaran tütün bastırılır ve gerçek yakış yapılır.
- Kumlama (Sandblast)
- Pipo yüzeyinin basınçlı aşındırıcıyla işlenerek yumuşak dokunun alınması; damar yapısını üç boyutlu kabartmaya dönüştüren yüzey işlemi. İlk ticari örneği Dunhill'in Shell bitişidir.Ansiklopedide: Kumlama (Sandblasting)
- Kuş gözü (Birdseye)
- Briar damarlarının kesitinde görülen küçük halkalı benek deseni. Düz damarın uç kesitidir; kaliteli bloklarda iki desen birlikte görülür.
L
- Latakia
- Şark tütününün aromatik odun dumanıyla tütsülenmesiyle elde edilen isli, koyu çeşni tütünü. Adını Suriye'nin Lazkiye kentinden alır; bugün ağırlıkla Kıbrıs'ta üretilir.Ansiklopedide: Latakia
- Lüle
- Osmanlı pipo geleneğinde tütünün konup yakıldığı, kırmızı lüleci çamurundan pişirilmiş hazne parçası. 'Lüle taşı' adı da taştan yapılan lüleden gelir.
- Lüle taşı (Meerschaum)
- Sepiolit mineralinden oluşan, hafif ve gözenekli beyaz pipo taşı. En kaliteli yatakları Eskişehir'dedir; nemi emdiği için serin kullanım verir ve kullanıldıkça altın sarısından kahverengiye renklenir.Ansiklopedide: Lüle Taşı (Meerschaum)
M
- Mahzenleme (Cellaring)
- Tütünü açılmamış teneke veya kapalı kavanozlarda yıllarca bekleterek fermantasyonla olgunlaştırma pratiği. En belirgin faydayı Virginia ağırlıklı harmanlar görür.Ansiklopedide: Tütünün Yıllandırılması (Mahzenleme)
- Mısır koçanı piposu (Corn cob)
- Kurutulmuş mısır koçanından yapılan ucuz, hafif ve nötr kullanımlı Amerikan piposu. En ünlü üreticisi 1869'dan beri faal olan Missouri Meerschaum'dur.Ansiklopedide: Mısır Koçanı Pipo
- Morta (Bataklık meşesi)
- Turbalıkta veya nehir yatağında binlerce yıl gömülü kalarak yarı taşıllaşmış meşe; yanmaya çok dirençli, tada tümüyle nötr bir hazne malzemesidir.Ansiklopedide: Morta (Bataklık Meşesi)
P
- P-Lip
- Peterson'ın patentli ağızlık ucu. Duman deliği uçta değil üstte olduğundan dumanı damağa yönlendirir ve dil ısırmasını azaltır.
- Perique
- Louisiana'nın St. James bölgesinde fıçılarda kendi suyunda fermente edilen, biberimsi-meyvemsi nadir tütün. Küçük oranlarda Virginia harmanlarına katılır.Ansiklopedide: Perique
- Pipo temizleme çubuğu (Pipe cleaner)
- Hava yolundaki nem ve kiri almak için kullanılan pamuk kaplı tel çubuk. Yumuşak, kıllı (bristle) ve konik türleri vardır.
- Plato (Plateau)
- Briar yumrusunun kabuklu dış kısmından kesilen, damar yönelimi üstün blok. Freehand pipolarda hazne ağzında ham hâliyle bırakılarak dekoratif öğe olarak da kullanılır.
- Plug
- Dilimlenmemiş pres tütün kalıbı. Kullanıcı dilimini bıçakla kendisi keser; bu biçim tazeliğini uzun süre korur.
R
- Raybalama (Reaming)
- Aşırı kalınlaşan karbon tabakasının rayba adı verilen aletle kademeli olarak inceltilmesi işlemi; düzenli bakımın parçasıdır.
- Retrohale
- Tat algısını güçlendirmek için dumanın bir bölümünün burundan yavaşça verilmesi tekniği.
- Rotasyon
- Birden fazla pipoyu sırayla kullanarak her birine kullanımlar arasında kuruyup dinlenme süresi tanıma pratiği.
- Rustikasyon (Rustication)
- Pipo yüzeyinin el aletleriyle oyulup pürüzlendirilerek dokulandırılması. Kumlamadan farkı mekanik değil elle yapılmasıdır; en ünlü örneği Castello'nun Sea Rock bitişidir.Ansiklopedide: Yüzey İşlemleri: Smooth, Sandblast, Rustik
S
- Soslama (Casing)
- İşlemenin başında yaprağa emdirilen ve tütünün doğal tadını destekleyen tatlandırıcı çözelti. Neredeyse tüm ticari tütünlere uygulanır.
- Stummel
- Piponun ağızlık dışında kalan ahşap bütünü; hazne ile boynun oluşturduğu gövdeye pipo yapımcılığında verilen ad.
Ş
- Şark tütünü (Oriental)
- İzmir, Samsun, Yenice ve Drama gibi Osmanlı coğrafyasında gelişen, küçük yapraklı ve güneşte kurutulan kokulu tütün ailesi. İngiliz ve Balkan harmanlarının baharatıdır.Ansiklopedide: Şark Tütünü (Oriental)
- Şerit kesim (Ribbon cut)
- İnce şeritler hâlinde kıyılmış, doldurması ve yakması en kolay tütün kesimi; yeni başlayanlara ilk önerilen biçimdir.
T
- Tophane işi
- İstanbul Tophane atölyelerinde üretilen, altın yaldızlı ve damgalı kaliteli Osmanlı lülelerini niteleyen tabir.
- Tömbeki
- İran kökenli, nargilede kullanılan kalın yapraklı koyu tütün. Pipo tütünüyle karıştırılmamalıdır.
- Tuz-alkol yöntemi
- Hazneyi iyotsuz kaba tuzla doldurup alkolle ıslatarak 12-24 saat bekletmeye dayanan derin temizlik tekniği. Alkol zifiri çözer, tuz emerek uzaklaştırır.
- Tüttürmek
- Pipo kullanma eyleminin Türkçedeki yerleşik fiili. Topluluk düsturuna göre pipo 'çekilmez, tüttürülür'; duman ciğere çekilmez, tadına ağızda bakılır.
Ü
- Üst aroma (Topping)
- İşlemenin sonunda tütüne püskürtülen ve harmanın belirgin kokusunu veren aroma katmanı; bir harmanı 'aromatik' yapan esas unsurdur.
V
- VaPer
- Virginia ve Perique tütünlerinden kurulan harman ailesinin kısaltma adı. Virginia'nın tatlılığı Perique'in biberimsi karakteriyle dengelenir.Ansiklopedide: Virginia-Perique (VaPer) Harmanı
Y
- Yanık delinmesi (Burnout)
- Ahşap haznenin çeperinin veya tabanının aşırı ısıyla kömürleşip delinmesi. Kil ve lüle taşı pipolar bu kusura fiilen bağışıktır.
- Yeniden yakış (Relight)
- Sönen pipoyu tekrar yakma. Kullanımın doğal parçasıdır; çok sık gerekiyorsa genellikle tütünün nemine veya doldurma hatasına işaret eder.
Z
- Zıvana (Tenon)
- Ağızlığın, boyundaki yuvaya (mortise) giren silindirik uzantısı. Hava sızdırmaz ve sökülebilir bağlantıyı kuran geçme sistemidir.